BA DÒNG SÔNG VĂN HỌC CHẢY VÀO MỘT TIẾNG THU
Từ Sarumaru của Nhật Bản, Đặng Trần Côn của Việt Nam đến Lưu Trọng Lư
Một cuộc gặp gỡ giữa cảm hứng, ảnh hưởng và sáng tạo văn chương.
MINH HẠO – Ghi chép văn học
_____________________________
Có những bài thơ sống lâu hơn cả thời đại đã sinh ra chúng. Nhưng đôi khi, phía sau một thi phẩm nổi tiếng lại có những tiếng vọng từ những nền văn hóa khác, những tác phẩm đã tồn tại trước đó hàng trăm năm.
Tiếng thu của Lưu Trọng Lư là một trường hợp đáng để chúng ta nhìn lại.
Không phải để xét xử một nhà thơ, càng không phải để phủ nhận giá trị của một tác phẩm đã trở thành dấu ấn của phong trào Thơ Mới Việt Nam, mà để thử tìm hiểu những dòng chảy văn học nào có thể đã hội tụ trong thi phẩm ấy.
I. NGUYỄN VỸ VÀ MỘT NGHI ÁN VĂN CHƯƠNG
Trong cuốn Văn thi sĩ tiền chiến, xuất bản năm 1969, Nguyễn Vỹ kể lại một câu chuyện khá thú vị.
Theo lời ông, trong một lần gặp Lưu Trọng Lư tại Hà Nội, Nguyễn Vỹ đã hỏi thẳng người bạn văn:
"Bài thơ Tiếng thu có thật sự là của cậu không?"
Sau đó, ông đọc cho Lưu Trọng Lư nghe một bài thơ Nhật Bản của Sarumaru, được dịch sang tiếng Pháp bởi Michel Revon trong tuyển tập Anthologie des poètes japonais.
Bài thơ Nhật Bản có năm câu:
Oku yama ni
Momoji fumi wake
Naku shika no
Koe kiku toki zo
Aki wa kanashiki
Tạm dịch:
Trong núi sâu,
Lá phong bị giẫm đạp,
Con nai cất tiếng kêu,
Khi nghe tiếng nai ấy,
Mùa thu thật buồn.
Đặt cạnh Tiếng thu của Lưu Trọng Lư:
Em không nghe mùa thu
Lá thu kêu xào xạc
Con nai vàng ngơ ngác
Đạp trên lá vàng khô.
Sự tương đồng về hình ảnh mùa thu, lá rừng, con nai và âm thanh thiên nhiên quả thực đáng chú ý.
Nguyễn Vỹ cho rằng Lưu Trọng Lư đã lấy ý thơ Nhật Bản rồi bổ sung hình ảnh chinh phu – cô phụ để tạo thành một bài thơ mang dáng dấp riêng.
Tuy nhiên, cần nhớ rằng đây là lời kể hồi ức của Nguyễn Vỹ, chưa phải một chứng cứ độc lập chứng minh việc vay mượn.
Trong câu chuyện ấy, Nguyễn Vỹ còn nhắc đến câu thơ nổi tiếng của Xuân Diệu:
Yêu là chết ở trong lòng một ít.
Ông cho rằng câu thơ này có nguồn gốc từ câu văn Pháp:
Partir, c'est mourir un peu.
Một lần nữa, vấn đề ảnh hưởng văn học và sự tiếp nhận văn chương nước ngoài được đặt ra.
Những câu chuyện như thế khiến chúng ta phải suy nghĩ: Trong một thời đại mà văn chương Pháp có ảnh hưởng sâu rộng đến giới trí thức Việt Nam, ranh giới giữa cảm hứng, chuyển hóa và vay mượn đôi khi không dễ phân định.
II. CÁNH CỬA TIẾNG PHÁP VÀ CON ĐƯỜNG TIẾP NHẬN VĂN HỌC NHẬT BẢN
Có một chi tiết lịch sử không nên bỏ qua.
Trong những thập niên đầu thế kỷ XX, tầng lớp trí thức Việt Nam theo Tây học tiếp xúc với văn chương Pháp rất rộng rãi.
Tiếng Pháp là ngôn ngữ giáo dục, hành chính và văn chương có ảnh hưởng lớn trong giới trí thức thành thị.
Nhiều nhà thơ, nhà văn Việt Nam đọc trực tiếp văn học Pháp, tiếp cận các nền văn học khác thông qua những tuyển tập và bản dịch tiếng Pháp.
Trong khi đó, tiếng Nhật không phải ngoại ngữ phổ biến đối với các nhà văn, nhà thơ Việt Nam thời ấy.
Vì vậy, nếu Lưu Trọng Lư từng tiếp xúc với thi phẩm của Sarumaru, một con đường có thể xảy ra là thông qua bản dịch tiếng Pháp.
Đáng chú ý, Michel Revon đã xuất bản tuyển tập Anthologie de la littérature japonaise des origines au XXe siècle tại Paris năm 1910. Trong đó có bài thơ của Sarumaru với bản dịch:
Combien triste est l'automne
Quand j'entends la voix
Du cerf qui brame,
En foulant et dispersant les feuilles des érables
Dans les profondeurs de la montagne !
Tạm dịch:
Mùa thu buồn biết bao
Khi ta nghe tiếng nai kêu
Giữa lúc nó giẫm đạp, xô tung những chiếc lá phong
Trong nơi sâu thẳm của núi rừng.
Cuốn sách này ra đời trước Tiếng thu của Lưu Trọng Lư nhiều thập niên.
Đó là một dữ kiện đáng chú ý.
Nhưng phải phân biệt hai điều: sự tồn tại của một bản dịch tiếng Pháp không đồng nghĩa với việc Lưu Trọng Lư đã đọc nó.
Muốn xác lập ảnh hưởng trực tiếp, chúng ta còn phải tìm được thư từ, ghi chép, thư viện cá nhân hoặc lời xác nhận có thể kiểm chứng.
III. ĐẶNG TRẦN CÔN VÀ DI SẢN CHINH PHU – CÔ PHỤ
Đây là điểm tôi đặc biệt muốn đưa vào cuộc khảo sát.
Trước khi có Tiếng thu, văn học Việt Nam đã có một tác phẩm nổi tiếng khai thác hình ảnh chinh phu và cô phụ: Chinh phụ ngâm của Đặng Trần Côn.
Tác phẩm được sáng tác bằng chữ Hán vào thế kỷ XVIII, sau đó được diễn Nôm và trở thành một trong những thi phẩm lớn của văn học cổ điển Việt Nam.
Bản diễn Nôm nổi tiếng thường được gắn với tên Đoàn Thị Điểm, tuy nhiên vấn đề tác giả bản diễn Nôm vẫn còn tranh luận học thuật. Hoàng Xuân Hãn từng đưa ra luận cứ cho giả thuyết Phan Huy Ích là người diễn Nôm.
Những câu thơ quen thuộc:
Chàng thì đi cõi xa mưa gió
Thiếp thì về buồng cũ chiếu chăn.
Và:
Cùng trông lại mà cùng chẳng thấy
Thấy xanh xanh những mấy ngàn dâu.
Đó là thế giới của người chinh phu và người cô phụ, của chia lìa, chờ đợi và nỗi buồn tình yêu.
Hình tượng ấy đã trở thành một phần di sản văn chương Việt Nam, được nhiều thế hệ độc giả tiếp xúc qua giáo dục và sinh hoạt văn học.
Bởi vậy, khi Nguyễn Vỹ cho rằng Lưu Trọng Lư không thể viết về chinh phu và cô phụ vì Việt Nam lúc ấy không có chiến tranh, lập luận này chưa thuyết phục.
Một nhà thơ hoàn toàn có thể sử dụng hình tượng văn học cổ điển mà không cần sống trong hoàn cảnh lịch sử tương ứng.
Người làm thơ không nhất thiết phải ra chiến trường mới có thể viết về chinh phu. Cũng như người viết về nỗi cô đơn không nhất thiết phải trải qua đúng hoàn cảnh mà nhân vật trữ tình đang chịu đựng.
Vì thế, hình ảnh chinh phu – cô phụ trong Tiếng thu không thể được xem là một bằng chứng chứng minh Lưu Trọng Lư đã thêm vào bài thơ để che giấu nguồn gốc từ Sarumaru.
Nhưng nó cũng gợi ra một hướng nghiên cứu khác: liệu Lưu Trọng Lư đã kết hợp những mô-típ của văn học cổ điển Việt Nam với cảm thức lãng mạn hiện đại như thế nào?
IV. BA TÁC PHẨM, BA THẾ GIỚI CẢM XÚC
Nếu đặt ba tác phẩm cạnh nhau, chúng ta nhận ra ba không gian nghệ thuật khác biệt.
1. Sarumaru – Thu ca
Một con nai cất tiếng giữa núi sâu, những chiếc lá phong bị giẫm đạp và cảm giác mùa thu buồn bã.
Thiên nhiên trở thành chiếc gương phản chiếu nỗi cô tịch của con người.
2. Đặng Trần Côn – Chinh phụ ngâm
Một người chồng ra trận, một người vợ ở lại.
Nỗi buồn không còn chỉ là cảm giác trước thiên nhiên, mà là bi kịch chia lìa của con người.
3. Lưu Trọng Lư – Tiếng thu
Một không gian mùa thu vừa thực vừa mộng.
Tiếng lá, con nai vàng, hình ảnh chinh phu – cô phụ cùng xuất hiện trong một thế giới cảm xúc lãng mạn.
Điều đáng chú ý là Lưu Trọng Lư không chỉ miêu tả mùa thu. Ông biến mùa thu thành một trạng thái tâm hồn.
Câu thơ:
Em không nghe mùa thu
không đơn giản là một câu hỏi về thính giác.
Đó là một lời gọi, một sự chia sẻ, có chút trách móc, có chút cô đơn, như thể người nói đang cố gắng đánh thức một tâm hồn khác trước vẻ đẹp buồn bã của thiên nhiên.
Và hình ảnh:
Con nai vàng ngơ ngác
đã trở thành một hình tượng thơ có sức sống riêng trong văn học Việt Nam.
Có thể nói, Lưu Trọng Lư đã tạo ra một thế giới nghệ thuật mà người đọc Việt Nam có thể nhận ra ngay cả khi không biết đến bài thơ Nhật Bản của Sarumaru.
Nhưng việc một hình tượng trở nên nổi tiếng trong một nền văn học không đồng nghĩa với việc chúng ta không cần khảo sát nguồn gốc của nó.
V. ẢNH HƯỞNG VĂN HỌC CÓ PHẢI LÀ ĐẠO VĂN?
Đây là câu hỏi cần được phân biệt một cách nghiêm túc.
Trong lịch sử văn học, một tác phẩm có thể chịu ảnh hưởng từ nhiều nguồn khác nhau.
Có thể phân biệt bốn trường hợp:
Trùng hợp: Hai tác giả độc lập cùng sử dụng những hình ảnh tương tự.
Ảnh hưởng: Tác giả tiếp xúc với tác phẩm có trước và chịu tác động từ nó.
Chuyển hóa: Tác giả tiếp nhận chất liệu cũ rồi biến đổi thành một cấu trúc nghệ thuật mới.
Đạo văn: Cố ý chiếm dụng sáng tạo của người khác và trình bày như tác phẩm của mình mà không ghi nhận nguồn gốc.
Với những tài liệu hiện có, chúng ta chưa đủ cơ sở để kết luận Lưu Trọng Lư đạo văn Sarumaru.
Nhưng cũng chưa đủ cơ sở để khẳng định Tiếng thu hoàn toàn không chịu ảnh hưởng từ Thu ca.
Vấn đề cần tiếp tục khảo sát là liệu Lưu Trọng Lư có đọc bản dịch tiếng Pháp của Michel Revon trước khi sáng tác Tiếng thu hay không.
Và ngay cả câu hỏi ấy cũng cần được nhìn nhận từ hai giả thuyết.
VI. HAI GIẢ THUYẾT – MỘT TIẾNG THU
Trường hợp thứ nhất: Lưu Trọng Lư đã đọc bài thơ Sarumaru qua bản dịch tiếng Pháp.
Nếu vậy, chúng ta có thể đặt ra ba khả năng.
Một: Tiếp nhận cảm hứng.
Lưu Trọng Lư đọc bài thơ Nhật, ấn tượng với hình ảnh con nai, lá mùa thu và nỗi buồn núi rừng. Từ cảm xúc ấy, ông sáng tác một bài thơ hoàn toàn mới.
Đây là ảnh hưởng văn học bình thường. Không có gì đáng trách.
Hai: Tiếp nhận hình tượng và chuyển hóa.
Ông không chỉ tiếp nhận cảm hứng mà còn sử dụng một số hình tượng đặc trưng của bài thơ Nhật: con nai, lá mùa thu, tiếng động giữa thiên nhiên và nỗi buồn mùa thu.
Nhưng ông chuyển đổi chúng thành một thế giới thơ Việt Nam, thêm hình ảnh chinh phu – cô phụ, tạo nên một cấu trúc cảm xúc khác.
Đây là trường hợp đáng nghiên cứu nhất.
Ba: Vay mượn có chủ ý.
Nếu ông sử dụng một tổ hợp hình ảnh đặc thù của Sarumaru mà không ghi nhận nguồn cảm hứng, thì có thể đặt vấn đề về tính nguyên gốc và sự minh bạch trong sáng tạo.
Tuy nhiên, ngay cả khi đó, muốn gọi là đạo văn vẫn cần xem xét mức độ vay mượn, bản chất sáng tạo và quy ước văn học đương thời.
Không thể chỉ dựa vào bốn câu thơ tương đồng để kết án.
Trường hợp thứ hai: Lưu Trọng Lư chưa từng đọc bài thơ Sarumaru.
Đây mới là trường hợp thú vị về mặt triết học sáng tạo.
Giả sử ông chưa bao giờ đọc Sarumaru, không biết tiếng Nhật, cũng chưa từng tiếp xúc với bản dịch tiếng Pháp.
Khi ấy, sự tương đồng giữa hai bài thơ có thể được giải thích theo ba hướng.
Một: Trùng hợp trong sáng tạo.
Hai nhà thơ sống cách nhau nhiều thế kỷ, thuộc hai nền văn hóa khác nhau, nhưng cùng tìm thấy hình ảnh con nai và lá mùa thu để diễn đạt nỗi buồn.
Hai: Những hình tượng chung của văn học nhân loại.
Con nai, rừng sâu, lá rụng, mùa thu, tiếng gọi và nỗi cô đơn vốn là những hình tượng phổ biến trong thi ca nhiều dân tộc.
Không ai độc quyền những hình ảnh ấy.
Ba: Sự gặp gỡ của những tâm hồn sáng tạo.
Hai nhà thơ có thể độc lập sáng tạo nhưng cùng chạm đến một trạng thái cảm xúc tương tự.
Đó là điều người Pháp gọi là:
Les grands esprits se rencontrent.
Những trí tuệ lớn có thể gặp nhau, dù chưa từng gặp mặt.
Nhưng còn một khả năng thứ ba?
Lưu Trọng Lư có thể đã đọc Sarumaru, nhưng không nhất thiết đọc bản dịch của Michel Revon.
Ông có thể đã tiếp xúc với một bản dịch khác, một tuyển tập khác, hoặc một nguồn trung gian mà chúng ta chưa biết.
Do đó, nếu chỉ tập trung vào việc ông có đọc cuốn sách của Michel Revon hay không, chúng ta có thể bỏ sót những con đường tiếp nhận khác.
Đây là lý do tại sao nghiên cứu văn học không thể chỉ dựa vào một giả thuyết duy nhất.
VII. GIÁ TRỊ CỦA MỘT TUYỆT PHẨM VÀ SỰ TRUNG THỰC CỦA LỊCH SỬ VĂN HỌC
Có một điều cần nhấn mạnh: cả hai trường hợp, có đọc hay không đọc Sarumaru, đều không tự động quyết định giá trị nghệ thuật của Tiếng thu.
Một tác phẩm văn học không chỉ được đánh giá bằng việc nó có sử dụng hình ảnh từng xuất hiện trong tác phẩm khác hay không.
Điều quan trọng còn nằm ở cách nhà thơ tổ chức ngôn ngữ, xây dựng hình tượng, tạo ra cảm xúc và mở ra một thế giới nghệ thuật riêng.
Nhưng ngược lại, giá trị nghệ thuật của một tác phẩm cũng không thể trở thành lý do để chúng ta né tránh việc khảo sát những ảnh hưởng có thể đã hình thành nên nó.
Một nhà thơ lớn không nhất thiết phải là người sáng tạo ra mọi hình ảnh từ con số không.
Văn chương luôn có sự kế thừa, tiếp nhận, đối thoại và chuyển hóa.
Điều đáng quý là nhà thơ đã làm gì với những gì mình tiếp nhận.
Và điều đáng quý không kém là lịch sử văn học phải có đủ sự trung thực để ghi nhận những dòng chảy ấy.
LỜI KẾT: MỘT CON NAI, BA THẾ GIỚI
Tôi không muốn kết luận Lưu Trọng Lư đã vay mượn thơ Sarumaru.
Tôi cũng không muốn vội vàng phủ nhận mọi khả năng ảnh hưởng.
Điều tôi muốn là mở lại một câu chuyện văn học tưởng đã khép lại.
Bởi một tuyệt phẩm không cần phải đứng cô độc trong lịch sử để chứng minh giá trị của mình.
Những tác phẩm lớn đôi khi được sinh ra từ những cuộc gặp gỡ vô hình giữa các nền văn hóa.
Và nếu Tiếng thu thực sự mang trong nó một tiếng vọng từ thi ca Nhật Bản, cùng một phần di sản chinh phu – cô phụ của văn học Việt Nam, thì điều đó càng khiến hành trình sáng tạo của Lưu Trọng Lư trở nên đáng nghiên cứu.
Một con nai giữa núi rừng Nhật Bản.
Một người chinh phụ trong văn chương Việt Nam.
Và một con nai vàng ngơ ngác giữa mùa thu của Lưu Trọng Lư.
Ba hình ảnh, ba thời đại, ba thế giới.
Nhưng tất cả đều gặp nhau ở một điều:
Nỗi buồn của con người trước thiên nhiên, tình yêu và sự chia lìa.
Và có lẽ, đó chính là nơi những dòng sông văn học gặp nhau.
MINH HẠO - Ngày 17 tháng 11, 2026
_________________________________
Ghi chú tư liệu tham khảo
- Nguyễn Vỹ, Văn thi sĩ tiền chiến, Nhà sách Khai Trí, Sài Gòn, 1969.
- Michel Revon, Anthologie de la littérature japonaise des origines au XXe siècle, Paris, 1910.
- Vương Trung Hiếu, “Tiếng thu của Lưu Trọng Lư có thực sự giống Thu ca nhà thơ Sarumaru no Taifu?”, Thanh Niên, 23/08/2022. Đọc bài viết.
- Đặng Trần Côn, Chinh phụ ngâm, nguyên tác chữ Hán; bản diễn Nôm nổi tiếng, vấn đề tác giả còn tranh luận.
_________________________________
HÌNH MINH HỌA
BA DÒNG SÔNG VĂN HỌC CHẢY VÀO MỘT TIẾNG THU
- Từ khóa :
- Minh Hạo

