PETRUS KEY TRƯƠNG VĨNH KÝ & CUỘC XÂM LĂNG CỦA PHÁP

Dẫn Nhập … 9

Chương I: Petrus Key Là Ai?... 25

Chương II: Thuở Thiếu Thời Của Petrus Key… 67

Chương III: Pháp Xâm Lăng Đại Nam …135

Chương IV: Pháp Chiếm Nam Kỳ, …193

Chương V: Tham Chính Trong Tân Trào, …251

Thông Ngôn cho Tây

Huấn Luyện Thông Ngôn

Trong Toán Đi Pháp và Es-pa-nia của Soái Phủ Sài Gòn, 1863-1864

Làm Báo, 1865

Huấn Luyện Công Chức Tập Sự Thuộc Địa [Collège des Stagiaires], 1874-1876

Chương VI: Cổ Tích An-nam-mít Bằng Tiếng Pha Lang Sa (1875-1877)…321

Phụ Bản Tài Liệu Tập I … 368

Tập II

Chương VII: Chuyến Đi Bắc Kỳ năm 1876 [Ất Hợi]… 9

Chương VIII: Pháp Chiếm Bắc Kỳ-An Nam… 105

Chương IX: Làm Quan Ở Huế, 4-9/1886…173

Chương X: Ảo Mộng Trương Lương Của Tây?...217

Phụ Bản Tài Liệu II… 272

Thư Mục Chọn Lọc…343

Hạnh phúc biết bao cho một người không có quá khứ, hay một dân tộc không có lịch sử—nhiều người quan niệm như thế. Nhưng con người, mỗi người trong chúng ta, đều có quá khứ, vui, buồn hay buồn vui trộn lẫn. Một dân tộc luôn luôn có lịch sử, vinh quang, tủi buồn, hay vinh nhục đủ mùi vị. Quá khứ luôn luôn là tấm gương cho mỗi người tự sửa mình, rút cho mình một kinh nghiệm sống, chuẩn bị cải thiện tương lai. Lịch sử một quốc gia, nếu được ghi chép trung thực, là kho tàng kinh nghiệm cho việc ích quốc, lợi dân, và phát huy tình nhân loại cho một thế giới đáng sống hơn.

Việt Nam không phải là một đại cường, nhưng cũng chẳng là một tiểu quốc. Với lãnh thổ trên 300,000 cây số vuông, cùng ý chí và quyết tâm giữ vững nền độc lập của trên 90 triệu quốc dân, Việt Nam đã sinh tồn tới thế kỷ XXI, tự thiết lập vị thế riêng biệt không chỉ ở vùng châu Á-Thái Bình Dương, mà còn giương danh khắp thế giới. Tuy nhiên, người chép sử—đại đa số là sử quan hay sử công của chế độ, mà chưa phải sử gia, với huấn luyện chuyên biệt—thường chỉ nỗ lực uốn nắn các sử kiện vào khuôn thước quốc thống và chính thống của các chế độ cầm quyền, như thứ tài liệu huấn luyện giai tầng cai trị và trung gian. Sử quan và sử công thường im lặng, hoặc tảng lờ những dữ kiện đi ngược lại hoặc không phục vụ mục tiêu chính trị giai đoạn của chế độ. Và, nếu cần, ngạo mạn đánh giá các tác nhân lịch sử như anh hùng hay gian ngụy theo đúng luật “được làm vua, thua làm giặc.” Sử văn còn bị biến thành một thứ tài liệu tuyên truyền, đủ màu sắc ý thức hệ và tôn giáo. Sự thực sử học bị phủ khuất dần. Hậu thế nhìn vào quá khứ chỉ thấy những rừng rậm nhá nhem đủ loại bóng tối, cây cổ thụ bị giây leo chằng chịt vây phủ.

Bốn mươi bốn năm sau ngày Sài Gòn thất thủ, chẳng hạn, còn bao người biết rằng hình ảnh chiếc xe tăng Bắc quân húc vào cánh cổng Dinh Độc Lập sáng 30/4/1975 (đang được trưng bày tại nội viên dinh Thống Nhất hiện nay) là kết quả của một màn đạo diễn phim tuyên truyền? (Một sử gia Việt Nam, xin tạm dấu tên, đã cho tác giả biết chi tiết này) Có soạn giả kết thúc biên khảo về cái chết của anh em Tổng thống Ngô Đình Diệm (28/7/1897-2/11/1963) bằng cách kêu gọi độc giả hô to “Toàn dân Việt Nam nhớ ơn Ngô Tổng thống, Ngô Tổng thống, Ngô Tổng thống muôn năm;” tảng lờ việc các Tướng tá Việt Nam Cộng Hòa như Trần Văn Đôn, Trần Thiện Khiêm, Lê Văn Kim, Tôn Thất Đính, Dương Văn Minh, trước hành động bội phản của họ Ngô, và vì đã chán ngấy lời xướng tụng “muôn năm,” quyết định sửa lại thành “muốn nằm [trong lòng Thiết vận xa]” sáng 2/11/1963. Nói chi những thứ gọi là “sứ mệnh khai hóa” hay “gánh nặng của người da trắng” trong thế kỷ XIX-XX—cùng giai tầng trung gian bản xứ—được tô lục, chuốt hồng trong văn sử Tây phương.

Và, xa hơn nữa, là khối cổ sử của người Việt và người Hoa, đã và đang bị xách nhiễu bởi mặc cảm tự tôn hoặc tự ti, cùng những vách đá dựng đứng, tối tăm lạnh lẽo của những nhà tù ý thức hệ dân tộc chủ nghĩa và “thánh giáo” ngoại nhập—với những hoang tưởng về “rồng vàng,” những giấc mơ điềm mộng về danh vọng tương lai, hay những lời sỉ nhục nặng nề như giống người “lúc đứng hai ngón chân cái chạm vào nhau,” giống “tinh tinh” ở đất Cửu Chân, và chỗ tận cùng của văn hóa, nơi “mặt trời mọc ở phương Nam.”

Song song và dưới ảnh hưởng của các kỹ thuật bẻ cong hoặc nhất thống lịch sử trên là vấn đề tư liệu, hoặc thiếu sử liệu khả tín. Cho tới đầu thế kỷ XXI, chẳng hạn, vấn đề tư liệu còn nổi cộm. Không chỉ giới hạn trong giai đoạn tiền sử, cổ sử mà ngay cả giai đoạn lập quốc vào thế kỷ IX-X, hay giai đoạn phong kiến Trung cổ. Biết bao giấy mực đã hao tốn vì những chữ “Lạc” với “Hùng” trong nỗ lực đi tìm nguồn gốc dân tộc và thời kỳ dựng nước—những nỗ lực vô vọng, hoang phí, trong những cuộc tranh luận “sẩm sờ voi.” Hay, hình ảnh một xã hội Đại Cồ Việt ở thời khai sinh như một quốc gia độc lập, tự chủ vào thế kỷ thứ IX và thứ X. Hành động mọi rợ văn hóa [cultural barbarism] của nhà Minh khi tịch thu, phá hủy các tư liệu của Đại Việt trong giai đoạn 1407-1427 khiến vấn đề tư liệu sử học càng thêm nổi cộm, đưa đến những truyền thuyết “100 trứng, trăm con” trong các bộ quốc sử “định hướng Khổng Giáo.”

Thời kỳ cận đại và hiện đại cũng chẳng đáng khích lệ trước những tội ác văn hóa quen thuộc của giới chức cầm quyền—như tịch thu, thiêu đốt văn hóa phẩm của phe bại trận, gạn lọc và thiêu hủy một số tư liệu văn khố, phổ biến những ngụy thư cùng tin tức truyền khẩu (kiểu, Việt Nam có bốn anh hùng, Tường gian, Viêm láo, Khiêm khùng, Thuyết ngu; hay Petrus Key, một chủng sinh thày kẻ giảng tại Collège de Penang bỏ tu đi làm thông ngôn cho quân viễn chinh Pháp năm 1858-1859, là một thiên tài, thông thạo 26 thứ tiếng, kể cả những ngôn ngữ chưa bao giờ được huấn luyện, và cũng chẳng có người bản xứ nào giúp học nhái theo). Bởi thế, mới chỉ có những nỗ lực đơn lẻ, cá nhân hoặc một nhóm các chuyên viên, bỏ công sức đời mình tìm đọc các kho tài liệu văn khố rải rác năm châu—trong sự hờ hững của đám đông, đố kị và thù nghịch của một số thế lực và chính quyền.

Đó là chưa kể những trò trộm cắp tim óc của những người nghiên cứu chuyên nghiệp để giải đáp “bí ẩn lịch sử” với giọng điệu ngụy biện của những khối óc tù túng trong sự ngu dốt sặc sỡ và điêu ngoa hào nhoáng, thiếu sự lương thiện trí thức tối thiểu. Trường hợp điển hình là tin đồn “Nguyễn Thế Anh khám phá ra tài liệu Nguyễn Sinh Côn, dưới tên giả Nguyễn Tất Thành, xin nhập học trường Thuộc Địa Pháp;”^[1] hay lá thư ra mắt “ông chủ lớn Pha Lang Sa Bernard de Jauréguiberry” do Petrus Key hay “chú Ký” nhờ các giáo sĩ Pháp trình nộp soái phủ Sài Gòn năm 1859—và bị de Jauréguiberry đánh giá thấp trong công điện báo cáo lên Rigault de Genouilly—không phải do đương sự vắt tim, nặn óc viết ra.

Các kho tài liệu văn khố thế giới liên quan đến Việt Nam cũng chưa hoàn toàn mở rộng. Ngoài ra, còn hạn chế về phương tiện du khảo cùng qui tắc của một số văn khố quốc gia. Văn khố Đảng Cộng Sản Trung Hoa và Liên Sô Nga là thí dụ cụ thể. Tại Việt Nam, chỉ một số nhà nghiên cứu ngoại quốc được phép làm việc tại ba Trung tâm Lưu trữ Quốc Gia ở Hà Nội và Sài Gòn. Thủ tục xin tham khảo hay làm phóng ảnh cũng rất khe khắt và tốn thời gian.

Nhờ được ba học bổng Fulbright và tài trợ khác nghiên cứu tại các văn khố và thư viện Pháp cùng Việt Nam, thu thập thêm sử liệu mới, phỏng vấn nhiều người từ Bắc chí Nam, cũng như tham quan các địa danh miền Bắc mà tác giả chỉ giữ được những ấn tượng thiếu niên rất mơ hồ—từ năm 2010 chúng tôi tu chỉnh lại một số chi tiết kỹ thuật trong các ấn bản 1996-2002 bộ Thiên Mệnh Đại Pháp: Các Vua Cuối Nhà Nguyễn, 1884-1945, đặc biệt là giai đoạn trước 1883, và thập niên 1930, với hy vọng tái dựng một giai đoạn lịch sử nhá nhem bóng tối của nhiều hơn một hệ thống tuyên truyền gian trá, với mục đích ngu dân, cho những mưu toan hiểm độc nào đó. Ngoài ra, chúng tôi cũng hiệu đính luận án 1984 tại Đại học Wisconsin-Madison, dưới sự hướng dẫn của cố Giảng sư John R W Smail, “Political and Social Change in Viet Nam Between 1939 and 1946;” cùng bản thảo “Mandate of Heaven: Quo-va-dis?: Viet Nam, 1945-1950,” và “Sử Việt Nam, 880-1975, chép theo lịch Tây.”

Chúng tôi quyết định chép các vua chúa bằng tên húy hay “thánh” của họ thay vì niên hiệu hay miếu hiệu. Thí dụ như “vua Thiệu Trị” nhà Nguyễn, tên thánh là Nguyễn Phước Tuyền (11/2/1841-4/11/1847), tức Dung, vì Thiệu Trị chỉ là niên hiệu, từ ngày 11/2/1841 tới 4/2/1848.^[2] Con là Nguyễn Phước Thời nối ngôi ngày 10/11/1847 [tức 3/10 Đinh Mùi], mất ngày 19/7/1883, nhưng niên hiệu Tự Đức chỉ có hiệu lực từ Nguyên đán Mậu Thân (5/2/1848), tới cuối năm Quí Mùi [Tự Đức 36, 29/12/1883-27/1/1884].^[3] Khối sử văn thế giới thường chỉ nhắc đến niên hiệu Thiệu Trị hay Tự Đức, theo kiểu nhà Thanh.

Biên khảo Petrus Key Trương Vĩnh Ký (1837-1898) & Cuộc Xâm Lăng Của Pháp này chỉ là một trong bốn Phụ Bản chi tiết—hay case studies—cho ba biên khảo sử học nói trên về giai tầng trung gian bản xứ hợp tác với quân ngoại xâm—tức họ Hồ/Lê Quí Ly (23/3/1400-17/6/1407) trong cuộc xâm lăng của Chu Lệ, 1406-1424; họ Mạc hủy diệt quốc thống ngày 30/11/1540 qua việc tự trói, xỏa tóc, đi chân đất vào Trấn Nam Quan quì bò trước mặt Mao Bá Ôn xin nội phụ nhà Minh, chấp nhận tước hiệu An Nam Đô Thống Sứ Ti, Đô thống sứ ti, quan hàm tùng nhị phẩm [II-2], và “Phiến Cộng Trong Dinh Gia Long” Ngô Đình Nhu (1910-1963), người đưa đến cuộc tắm máu cuối cùng của dòng giõi Ngô Đình Khả (1856-1914)—một thông ngôn lừng danh khác của Pháp tại Tòa Khâm sứ An Nam của Chính Phủ Bảo Hộ Annam-Bắc Kỳ [Protectorat de l’Annam et du Tonkin] trong giai đoạn 1885-1907, đã tiếp tay Nguyễn Thân, Lê Tựu Khiết và người Pháp trộn hài cốt Ngự sử Phan Đình Phùng (1847-1895) với thuộc súng bắn đi để trừng trị tội trung quân, ái quốc.

Chúng tôi cũng may mắn được sự trợ giúp nhiệt tình của một số chuyên viên, học giả trong nước suốt thời gian du khảo năm 2004-2005 cũng như giai đoạn hậu du khảo. Xin ghi nhận sự ân cần của quí vị Hiệu trưởng cùng nhân viên Đại học Khoa Học & Xã Hội Nhân Văn thành phố Hồ Chí Minh, quí vị Giám đốc và nhân viên các trung tâm lưu trữ Quốc gia, Trung tâm Nghiên cứu Quốc học, và Ban học bổng Fulbright Tòa Đại sứ Mỹ tại Việt Nam. Nhờ vậy, chúng tôi có cơ hội phỏng vấn một số tác nhân lịch sử như Trần Văn Giàu, Trần Bạch Đằng, Vũ Đình Hoè, và nhiều luật gia, viên chức tư pháp, cùng chứng nhân khác từ Lai Châu tới Cà Mau.

Đa tạ Giáo sư Mai Quốc Liên đã mua giúp tập Lịch Vạn Niên: Âm lịch Dương lịch đối chiếu, 0001-2060 của Lê Quí Ngưu biên soạn (3 tập, ấn bản 2004), giúp điều chỉnh lại một số ngày tháng chính xác hơn, khi chuyển từ lịch Trung Hoa sang Tây lịch.

Anh chị Vũ Ngự Triệu cùng các cháu cũng mua tặng nhiều tư liệu, bản đồ quí hiếm. Gồm dù không giới hạn trong An Nam Chí Lược của Lê Tắc, Mục Lục Châu Bản Triều Minh Mạng, cùng bản dịch Đại Việt Sử Ký Toàn Thư năm 2009. Luật sư Trần Thanh Hiệp giúp làm phóng ảnh một số trang tác phẩm Petrus Trương Vĩnh Ký lưu trữ tại thư viện Mitterand, Paris, và vợ chồng Vũ Thái Dũng-Trang tìm mua giúp tập II cuốn Cours d’histoire annamite (1875-1877) tại Sài Gòn.

Nhà thơ Đặng Hiền, chủ biên Tạp Chí Hợp Lưu, và Cao học Electrical Engineering Phạm Hữu Lộc phụ tá kỹ thuật, giúp món quà văn hóa cho hậu thế có thể hoàn tất. Đặng Hiền đã “nghỉ mát làm việc” ba tuần ở Houston, chụp [scan] kho tài liệu văn khố nhiều nước thu thập gần 40 năm qua—và không chỉ một lần báo động với đại gia đình về sức khoẻ cá nhân tác giả. Biên khảo này hẳn khó hoàn tất nếu thiếu sự hợp tác của Đặng Hiền.

Không kém quan trọng là những chăm sóc, ân cần của đại gia đình, nhất là ba em gái Lan Phương, Loan Phượng, Hằng Nga, cùng người bạn đời suốt hơn 31 năm qua, Hoàng Đỗ Vũ—đặc biệt sau biến cố kích tim đầu năm 2008, và tai biến xuất huyết nội ngày 23/9-2/10/2019.

Nhưng những khiếm khuyết hẳn có chỉ riêng tác giá chịu trách nhiệm.

Houston, 6/10/2019

Vũ Ngự Chiêu