- Tạp Chí Hợp Lưu  Fountain Valley, CA 92708 - USA Điện thoại: (714) 381-8780 E-mail: [email protected]
Tác Giả
Tìm đọc

TRƯƠNG VĨNH KÝ GIỮA HUYỀN THOẠI VÀ SỰ THẬT: KHI VĂN HỌC DỰNG ANH HÙNG VÀ SỬ HỌC GIẢI THIÊNG

19 Tháng Tám 20255:49 CH(Xem: 20512)
petrus-truong-vinh-ky
Trương Vĩnh Ký - 1837-1898

TRƯƠNG VĨNH KÝ GIỮA HUYỀN THOẠI VÀ SỰ THẬT:
KHI VĂN HỌC DỰNG ANH HÙNG VÀ SỬ HỌC GIẢI THIÊNG
Tác giả: Minh Hạo

LTS: Lần đầu cộng tác cùng Tạp chí Hợp Lưu, tác giả Minh Hạo là nhà nghiên cứu văn học và sử học Việt Nam, tập trung vào các tác phẩm văn học trước và sau 1975, cũng như các nhân vật lịch sử có ảnh hưởng đến văn hóa và tư tưởng Việt Nam.
TẠP CHÍ HỢP LƯU
________________________________________
MỞ ĐẦU

Trương Vĩnh Ký (1837–1898) từ lâu đã là một nhân vật nhiều tranh cãi trong lịch sử và văn hóa Việt Nam. Ông là trí thức Tây học sớm nhất, thông thạo nhiều ngoại ngữ, có đóng góp nhất định cho việc phát triển chữ Quốc ngữ. Nhưng đồng thời, ông cũng là viên chức phục vụ trực tiếp cho bộ máy cai trị của thực dân Pháp. Giữa hai cực sáng – tối ấy, giới nghiên cứu và văn học Việt Nam đã có những cách đọc rất khác nhau. Một số nhà phê bình văn học, tiêu biểu như Nguyễn Vy Khanh, xem ông là “tinh hoa văn hóa” và là niềm tự hào của dân tộc. Trong khi đó, sử gia Vũ Ngự Chiêu, dựa trên tư liệu gốc và phương pháp khoa học, đã khẳng định Trương Vĩnh Ký là một trí thức bản xứ cộng tác với ngoại bang. Câu hỏi lớn được đặt ra: chúng ta cần văn học để dựng nên huyền thoại, hay cần sử học để nói sự thật?
________________________________________
VĂN HỌC DỰNG ANH HÙNG: NGUYỄN VY KHANH
NgVyKhanh- Truong Vĩn Ký- TinhHoaNuocViet
Trong tác phẩm "Trương Vĩnh Ký: Tinh-Hoa Nước Việt (2018)", nhà phê bình Nguyễn Vy Khanh đã xây dựng hình ảnh Trương Vĩnh Ký như một gương mặt trí thức sáng chói, đóng góp lớn cho nền học thuật và văn hóa Việt Nam. Văn phong của ông mang tính phổ thông, dễ đọc, thiên về ca ngợi hơn là phân tích phê phán. Có thể hiểu, trong bối cảnh một cộng đồng Việt Nam di dân hoặc lưu vong, nhu cầu tìm kiếm những “anh hùng tinh thần” là một nhu cầu chính đáng. Văn học, trong trường hợp này, đóng vai trò an ủi, bù đắp cho mặc cảm nhược tiểu. Tuy nhiên, khi ca ngợi đến mức tuyệt đối, cách viết này có nguy cơ biến một trí thức tay sai thành “anh hùng văn hóa” giả tạo. Đó là sự huyền thoại hóa dễ dãi, thiếu sức nặng học thuật và thiếu trung thực với lịch sử.
________________________________________
SỬ HỌC GIẢI THIÊNG: VŨ NGỰ CHIÊU
vu ngu chieu - petrus key
Trái ngược với lối viết của Nguyễn Vy Khanh, sử gia Vũ Ngự Chiêu trong bộ công trình đồ sộ "Petrus Key & Cuộc Xâm Lăng của Pháp (2019)" đã đặt Trương Vĩnh Ký trong bối cảnh lịch sử chính xác và khắc nghiệt. Dựa vào tài liệu lưu trữ Pháp ngữ, Hán Nôm, cùng văn bản hành chính thuộc địa, ông chứng minh rằng Petrus Ký đã đóng vai trò quan trọng trong việc phiên dịch, cố vấn và truyền đạt ý chí của chính quyền thực dân vào Việt Nam. Vũ Ngự Chiêu không phủ nhận những đóng góp văn hóa, nhưng nhấn mạnh rằng không thể dùng những đóng góp ấy để che mờ sự thật: Trương Vĩnh Ký là một trí thức phục vụ ngoại bang. Phương pháp của Vũ Ngự Chiêu là phương pháp sử học: trung thành với sự thật, ngay cả khi sự thật ấy gây đau đớn cho lòng tự tôn dân tộc.
________________________________________
HAI LỐI NHÌN: AN ỦI HAY THỨC TỈNH

Nếu Nguyễn Vy Khanh tượng trưng cho lối viết “an ủi” của văn học – tìm kiếm và dựng nên huyền thoại để nuôi dưỡng tinh thần dân tộc trong cảnh lưu vong – thì Vũ Ngự Chiêu đại diện cho lối viết “thức tỉnh” của sử học, luôn muốn trả lại sự thật lịch sử. Một bên là cái nhìn lạc quan dễ dãi, biến trí thức hợp tác với thực dân thành “anh hùng văn hóa”. Một bên là cái nhìn nghiêm nhặt, giải thiêng, nhắc nhở dân tộc phải dũng cảm đối diện với những vết thương lịch sử. Đây không chỉ là sự khác biệt học thuật, mà còn là sự khác biệt trong thái độ sống: sống bằng ảo tưởng hay sống bằng sự thật.
________________________________________
Ý NGHĨA RỘNG HƠN CHO VĂN HỌC VIỆT NAM

Từ câu chuyện Trương Vĩnh Ký, ta có thể thấy một bài học lớn cho văn học và văn hóa Việt Nam. Trong hoàn cảnh mất nước, văn học thường có xu hướng dựng lên các anh hùng huyền thoại để an ủi tinh thần dân tộc. Nhưng nếu chỉ dừng lại ở huyền thoại, dân tộc sẽ mãi non yếu, không bao giờ trưởng thành. Sử học, ngược lại, bắt buộc chúng ta phải đối diện với sự thật – kể cả sự thật đau đớn. Chính sự thật mới dạy cho các thế hệ sau biết phân biệt đâu là phản bội, đâu là hy sinh; đâu là trí thức tay sai, đâu là anh hùng thực sự. Một dân tộc muốn trở thành anh hùng thật sự phải lớn lên từ sự thật lịch sử, chứ không phải từ những anh hùng hư cấu.
________________________________________
KẾT LUẬN:

Trương Vĩnh Ký là một nhân vật phức tạp, vừa có giá trị học thuật vừa mang vết nhơ chính trị. Nhưng điều quan trọng không nằm ở việc kết tội hay ca ngợi ông, mà ở cách chúng ta viết và nghĩ về ông. Việc thần thánh hóa, như Nguyễn Vy Khanh đã làm, chỉ tạo thêm những ảo tưởng ngọt ngào nhưng nguy hiểm. Việc giải thiêng, như Vũ Ngự Chiêu đã làm, tuy đau đớn nhưng mang lại sự trưởng thành. Chính luận văn học hôm nay cần dứt khoát chọn sự thật. Bởi chỉ sự thật mới có thể giúp văn học và lịch sử Việt Nam nuôi dưỡng một dân tộc nhân bản, can đảm và thật sự anh hùng.

MINH HẠO
California Ngày 19 Tháng 8, 2025
________________________________________
Tham khảo:

1. Nguyễn Vy Khanh, Trương Vĩnh Ký: Tinh-Hoa Nước Việt (Toronto: Nguyễn Publishing, 2018)
2. Vũ Ngự Chiêu, Petrus Key Trương Vĩnh Ký & Cuộc Xâm Lăng Của Pháp (Houston: Tạp chí Hợp-Lưu, 2019)
3. Nguyễn Văn Tố, "Đánh Giá Sự Nghiệp Học Thuật Của Trương Vĩnh Ký," trong Kỷ Yếu Triển Lãm và Hội Thảo Trương Vĩnh Ký, Nguyễn Đình Đầu chủ biên (Hà Nội: Nhà xuất bản Tri Thức, 2018)
4. Phan Đào Nguyên, "Petrus Key và Petrus Ký: Chuyện Một Lá Thư Mạo Danh Trương Vĩnh Ký Vào Thế Kỷ 19," Nghiên Cứu Lịch Sử, ngày 12 tháng 9, 2018, https://nghiencuulichsu.com/2018/09/12/24103/.
5. Nguyễn Đình Đầu, Petrus Ký: Nỗi Oan Thế Kỷ (Hà Nội: Nhà xuất bản Tri Thức, 2017)


Gửi ý kiến của bạn
Tên của bạn
Email của bạn
17 Tháng Bảy 201012:00 SA(Xem: 31445)
Viết về Phạm Phú Hải, tôi mang cảm giác mình đang ngồi đếm sao. Đối diện với cái mênh mông của tâm hồn như vũ trụ kia, tôi thong thả đếm từng ánh sao trời mà mơ hồ tưởng tượng rồi lại cảm thấy bất lực vì không đủ sức đếm hết tất cả sao trên trời gom hết ánh sáng vào tay mình.
23 Tháng Sáu 201012:00 SA(Xem: 135169)
Ta đang sống trong thời đại của xin lỗi. Dù xin lỗi do động lực nào thì cũng phải nhìn nhận là người được xin lỗi cũng phần nào nguôi ngoai, và người xin lỗi cũng thấy nhẹ nhõm phần nào. Và đấy là bước đầu đưa tới hòa giải.
28 Tháng Hai 201012:00 SA(Xem: 32048)
Khi chọn chủ đề của tranh là "không gian sống" (living space), chắc chắn Lê Thánh Thư đã chọn cho mình một hướng sáng tác, đã xác định thái độ và mối quan hệ của anh, người nghệ sĩ, đối với sự vật, với cuộc sống, những gì đã và đang xảy ra hàng ngày, hàng giờ, ở trước mắt, ở chung quanh và cả trong tâm hồn.
10 Tháng Hai 201012:00 SA(Xem: 118754)
Xuân vừa về trên bãi cỏ non… Nghe câu hát ấy của Phạm Duy, ta nghe mùa xuân về đâu đó quanh đây, về trên những thảm cỏ xanh mướt, về trên những bông hoa dại đủ sắc mầu dọc theo con đường chúng ta đi.
18 Tháng Giêng 201012:00 SA(Xem: 29183)
Võ Đình đi đi, lại lại, bứt rứt, bực bội, tìm cách "vẽ" Ôn Như Hầu, nhưng câu thơ hắc búa của Gia Thiều cứ trơ ra như một "ảo giác" không thể "vẽ" được. Võ xoay ngang, chém dọc, bổ đôi, chẻ ba lời thơ, bước vào trong, chạy ra ngoài, mắt nhìn trời, tay vạch đất...
17 Tháng Giêng 201012:00 SA(Xem: 31625)
Nằm trong lịch sử sân khấu phương Tây với những nghi lễ tôn giáo từ thời Hi Lạp cổ đại, sân khấu Pháp đã có sự phát triển bền bỉ và có nhiều thành tựu theo chiều dài các thế kỉ. Trước chiến tranh thế giới lần thứ nhất, tình hình kịch Pháp về cơ bản là kế thừa kịch nửa sau thế kỉ XIX.
26 Tháng Mười 200912:00 SA(Xem: 32127)
Literary fiction commits a double arbitrariness: that of invention itself and the arbitrariness with which it imitates what is essentially arbitrary: reality. (Văn chương phạm vào hai lần vũ đoán: một là cái vũ đoán của tự thân sự sáng tạo, và hai là cái vũ đoán của sự mô phỏng một thứ mà chính nó, tự bản chất, cũng là một sự vũ đoán: hiện thực) Añicos/ Bits (Những mảnh vụn) / Juan Calzadilla
20 Tháng Chín 200912:00 SA(Xem: 29226)
Là một trong những nhà văn tài hoa nhất và sáng tác sung mãn nhất của thế hệ ông, văn chương Mai Thảo bao trùm một giai đoạn dài từ kháng chiến chống Pháp đến di tản hải ngoại; ở khoảng nào, ông cũng có những tác phẩm xuất sắc, vẽ nên những chân dung con người với một nội dung siêu hình, một tâm thức lãng mạn, đớn đau.
20 Tháng Chín 200912:00 SA(Xem: 129082)
Gần đây tôi có dịp đọc một số tài liệu của người trong nước viết về văn học miền Nam 1954-1975. Rải rác đó đây không ít, nhưng gom vào một mối thì có thể kể ra hai nguồn. Thứ nhất là bài phỏng vấn khá thú vị của chị Thụy Khuê, đài RFI bên Pháp, với nhà phê bình Vương Trí Nhàn, hiện sống tại Hànội, xung quanh đề tài văn học miền Nam từ 1954-1975 (*).
17 Tháng Chín 200912:00 SA(Xem: 118013)
Vào những giờ phút cuồng dại vì tâm chúng ta mù quáng thì bất cứ việc gì cũng có thể xảy ra, kể cả chiến tranh. Cho nên, sự thực hành lòng từ bi và trí tuệ là điều hữu ích cho tất cả, nhất là đối với những người có trách nhiệm điều hành công việc quốc gia, khi mà họ nắm trong tay quyền lực và phương tiện có thể tạo dựng nền hòa bình cho thế giới.