- Tạp Chí Hợp Lưu P.O.BOX 9809 Fountain Valley, CA 92728-9809 - USA Điện thoại: (714) 381-8780 E-mail: tapchihopluu@aol.com
Tác Giả
Tìm đọc
Lượt người xem
1,206,361

Tình Yêu Như Trái Phá

29 Tháng Mười 201012:00 SA(Xem: 8450)

hopluu99-266w_0_300x183_1

Dịch thuật

TÌNH YÊU NHƯ TRÁI PHÁ 

 

 Trên tạp chí mạng Da Màu ngày 02.04.2010, có đăng bài ca từ Tình sầu của nhạc sĩ kiêm thi sĩ Trịnh Công Sơn và bản dịch tiếng Anh Meditations in love của Đinh Từ Bích Thúy. Tiếp theo là phản hồi của nhiều độc giả, kể theo thứ tự thời gian: Nguyễn Đức Tùng, quynh du, T.T., ActionMinded, phaitran, Trinh - Trung Lap, Điền L., Thái Kim Lan. Sau đó, ngày 20.04.2010, đăng thêm bài góp ý của Bùi Vĩnh Phúc dưới nhan đề Tình Yêu & Con Tim trong Tình sầu của Trịnh Công Sơn: một thoáng dư ba (góp ý với Đinh Từ Bích Thúy và Thái Kim Lan), kèm theo phản hồi của ba độc giả khác là Trần Nguyên Đán, Lũy (hai lần) và phan ngọc, cộng với thư trao đổi (thân tình) giữa tác giả BVPh và dịch giả ĐThBTh.

 

Trọng điểm

 Các lời bình luận và góp í của độc giả, tựu trung, đều xoay quanh hai trọng điểm kể sau:

 * í nghĩa hai vế của nguyên tác: Tình yêu như trái phá

 con tim mù lòa.

 * bản dịch câu ca từ nói trên : Love as an artillery shell that blinds the heart.

 Nguyên tác trích dẫn trên đây chép theo dịch giả đăng sau bản dịch: mỗi vế một hàng, giữa hai vế không có dấu phẩy dấu chấm, vế sau chữ đầu không viết hoa, cuối câu có dấu chấm.

Về bản dịch 

Thay cho từ ghép artillery shell, Nguyễn Đức Tùng và quynh du đề nghị « ‘’trái phá‘’ nên dịch là ‘’grenade‘’ », còn T.T. thì là ‘’smoke grenade‘’ và Điền L. ‘’exploding shell’’, trong khi ActionMinded trực tiếp khen ngợi: « ĐTBT dịch trái phá sang artillery shell là đúng cả ý lẫn từ. », còn phaitran (« Tình yêu như lựu đạn nghe bậy bạ quá các vị ơi. ») và Trinh - Trung Lap ( «… dịch phẩm này của chị Bích Thúy sẽ quảng bá () Nhạc Trịnh ») một cách gián tiếp.

Riêng Thái Kim Lan thì không màng bàn tới từ này hay từ kia, bởi chị không hiểu hai vế của nguyên tác như họ, kể cả dịch giả, đã hiểu và đã dịch, dầu chữ dùng của họ có khác nhau. Và Bùi Vĩnh Phúc trong bài viết sau đó cũng tỏ í tán đồng cách hiểu của chị.  

Í nghĩa

Theo Thái Kim Lan thì giữa hai vế của nguyên tác « không có liên hệ nhân quả kỉểu ‘’trái phá‘’ là nguyên nhân làm ‘’mù lòa‘’ con tim. ». Chị « thiển nghĩ Trịnh Công Sơn nói - hay hát - hai điều mà ta tưởng một nhưng là hai: bản chất của tình yêu và thiên chất (nature) của trái tim. ». Bằng cớ là « trong bản nhạc viết tay của Trịnh Công Sơn mà (chị) có lần đọc, ở giữa hai câu (= vế) – hai câu chứ không phải một câu kép – () là một dấu nghỉ bằng một phách rưỡi. » Cho nên chị chép (lại) nguyên tác như sau: « Tình yêu như trái phá. Con tim mù lòa. » - xin chú í: giữa hai vế trích dẫn có dấu chấm.

Còn Bùi Vĩnh Phúc, trong bài góp í (khá dài) với cái tựa đề (khá dài) nói trên, sau khi đà trích dẫn (khá dài) nhà thơ xứ Libăng Khalil Gibran (đầu thế kỉ XX), nhà văn Anh quốc Thomas Carlyle (thế kỉ XIX) và hoàng đế La mã Julius Caesar (thề kỉ I tcn), thì rạch « một dấu gạch chéo giữa hai hình ảnh nói về ‘’tình yêu‘’ và ‘’con tim’’, vì, trên đại thể, (ông) cũng có suy nghĩ như chị Thái Kim Lan… ». Rồi chép (lại) nguyên tác như sau: Tình yêu như trái phá / con tim mù lòa – xin chú í: giữa hai vế không có dấu chấm, mà có dấu gạch chéo tượng trưng.

Và cuối cùng, họ (ThKL + BVPh) đã thuyết phục được dịch giả (ĐThBTh). Trong thư trao đổi giữa Đinh Thị Bích Thúy và Bùi Vĩnh Phúc, ngày 23.04.2010, dịch giả viết: « Theo đề nghị của anh và chị Thái Kim Lan, Thúy sẽ sửa câu đầu trong bản dịch ‘’Tình sầu‘’ thành : Love as an artillery shell. The heart is blind. » Xin chú i: giữa hai vế có dấu chấm, nghĩa là, nói như Thái Kim Lan, không có liên hệ nhơn quả giữa trái phá và con tim mù lòa.

Thiển kiến

Chúng tôi không có cái hân hạnh được nhìn thấy bản nhạc viết tay của Trịnh Công Sơn và thấy giữa hai vế ‘’có dấu nghỉ bằng một phách rưỡi’’ (1) như Thái Kim Lan, và cũng không có cái diễm phước được đọc nhiều biết rộng qua các tác phẩm từ cổ chí kim như Bùi Vĩnh Phúc. Thành thử thiển kiến (thiển, với dấu hỏi) chúng tôi sắp trình bày dưới đây chỉ dựa trên văn bản in trên hai cuốn sách ấn hành mấy năm qua và do chính dịch giả ghi chép sau bản dịch, và, đồng thời, trên cách diễn đạt của người Việt chúng ta. 

Trong hai cuốn sách, một là tập Một cõi Trịnh Công Sơn (Nxb Thuận Hóa liên kết với Trung tâm Văn hóa Ngôn ngữ Đông Tây – 2002) do Nguyễn Trọng Tạo, Nguyễn Thụy Kha và Đoàn Tử Huyến sưu tầm và biên soạn, và hai là tập Trịnh Công Sơn, vết chân dã tràng của Ban Mai (Nxb Lao động liên kết với Trung tâm Văn hóa Ngôn ngữ Đông Tây – 2008), chúng tôi đọc thấy câu đầu bài ca từ Tình sầu in như sau:

* tập đầu (tr. 609): Tình yêu như trái phá, con tim mù lòa.   

Giữa hai vế có dấu phẩy, cuối câu không xuống hàng có dấu chấm.

* tập sau (tr. 425): Tình yêu như trái phá

  Con tim mù lòa

Mỗi vế một hàng, chữ đầu vế sau viết hoa như các câu tiếp theo khác, không có dấu chấm dấu phẩy.

Căn cứ trên cách xếp câu vừa trích và của dịch giả, thì khi Thái Kim Lan đánh dấu chấm giữa hai vế và Bùi Vĩnh Phúc phân chia hai vế bằng gạch chéo để chứng tỏ và biện minh cho lối diễn dịch của mình, chúng tôi thấy có chút gì giả tạo, gò ép trong cách chấm, gạch của họ. Vì rằng, cứ lần lượt đọc hết các câu đầu (hai vế của nó có xuống hàng hay không) của tám đoạn ca từ mà xem. Hãy nhẫn nại đọc từng câu một: Tình yêu như vết cháy trong da thịt người (đoạn 2), Tình yêu như trái chín trên cây rụng rời (đoạn 3), Tình yêu như thương áo quen hơi ngọt ngào (đoạn 4), Tình yêu như nỗi chết cơn đau thật dài (đoạn 5), Tình yêu cơn bão đi qua địa cầu (đoạn 6), Tình yêu cho anh đến bên cơn muộn phiền (đoạn 7), Tình yêu đốt sáng con tim tật nguyền (đoạn 8), ắt nhận thấy rõ rằng hai vế của mỗi câu đều có liên hệ mật thiết với nhau, không bị chia cắt, không bị tách rời. Câu Tình yêu như trái phá con tim mù lòa (đoạn 1) không nằm ngoài nhận xét này.

 Thế cho nên khi dịch giả, bị/được thuyết phục, ‘’sửa lại câu đầu () thành: Love as an artillery shell. The heart is blind.’’, thì, đơn thuần về mặt câu cú (không đụng tới í nghĩa, dầu chẳng phải là không có điều gì để bàn), dấu chấm ngăn cách hai vế đặt vào toàn bộ tám câu giáo đầu trích dẫn trên đây và của bản dịch bỗng nhiên hóa nên khúc mắc, cồm cộm như có hột sạn lọt vô trong giày khi ta rảo bước. Và lạc lõng giữa bài ca từ.

Diễn đạt Đông/Tây

Gần bốn mươi lăm năm trước, vào tháng 12/1966, khi chuyển dịch xong truyện kể La Chute (Sa đọa – 1954) của nhà văn Pháp Albert Camus (1913-1960), chúng tôi có bộc bạch như sau: « Trong công trình này, chúng tôi đã gặp nhiều trường hợp khó xử: người Việt nam ít khi biểu lộ những thực tại vô hình bằng những khái niệm trừu tượng, mà thường gợi ý qua nhiều cách nói vận dụng hình ảnh cụ thể. Mà ép buộc dùng hình ảnh cụ thể lại khó bề bám sát ý nghĩa của từ ngữ trừu tượng. Gặp những trường hợp tương tợ, chúng tôi đã không ngại tùy cơ ứng biến, cốt sao vừa diễn tả được trọn vẹn những ý niệm phát biểu. » (trích bản tiếng Việt) (2)

Nhắc qua khó khăn gặp phải trong công trình chuyển dịch tiếng Pháp (nghĩa là cách diễn đạt của người Pháp và, nói chung, của phương Tây) ra tiếng Việt (nghĩa là cách diễn đạt của người Việt và, nói chung, của phương Đông) cốt để lưu í bạn đọc rằng công trình chuyển dịch ngược lại, từ Đông sang Tây, cũng mắc phải khó khăn tương tự.

Trong câu Tình yêu như trái phá con tim mù lòa của Trịnh Công Sơn, có thể xem, theo cách diễn đạt của người phương Đông, trái phá ở đây chỉ là hình ảnh cụ thể biểu lộ khái niệm phác họa sự thể vừa inh tai vừa tác động mạnh chẳng ai cưỡng nổi và, trong trượng hợp này, khiến cho con tim bị mù lòa về thể chất lẫn tình cảm. Trái với cách diễn dịch của Thái Kim Lan và của Bùi Vĩnh Phúc đã thuyết phục (được) dịch giả Đinh Từ Bích Thúy, hai vế câu ca từ có quan hệ mật thiết với nhau chớ không tách rời nhau. Bởi nó là một (chữ của Thái Kim Lan), nói lên nhận xét muôn đời về tình yêu muôn thuở, không pha trộn triết lí, không đượm màu tôn giáo.

Chắc vì không nghĩ tới cách diễn đạt khác nhau giữa phương Đông và phương Tây nên đại đa số các vị độc giả và dịch giả đã luận giải với nhau về chỗ trái phá là thứ bom đạn gì, thể như phải dịch sát nghĩa đúng với thứ bom đạn đó thì bản dịch mới đạt. Rồi thì bảo phải dịch khi là grenade (lựu đạn), khi là smoke grenade (đạn khói) hay exploding shell (đạn pháo), còn dịch giả thì tra tự điển tìm coi nó mặt mũi ra sao để dịch là artillery shell, cho rằng từ ghép này ‘’có vẻ chính xác và rộng hơn từ ‘grenade‘’’. Họ bàn cãi với nhau như vậy xem ra có phần vô tích sự, không tác dụng, không lợi ích, bởi đây là một câu văn hư cấu chớ đâu thuộc loại khoa học.

Là bởi trái phá trong câu ca từ chỉ là hình ảnh cụ thể phác họa một í niệm chớ không một vật thể đặt định nào. Trái phá ở đây dịch là artillery shell, hay grenade, hay smoke grenade, hay exploding shell, hay một từ khác chỉ định bom đạn thì cũng có í nghĩa tượng trưng ngang nhau. Nhưng nếu như chuyển nó bằng một từ nào thích hạp với cách diễn đạt bản năng của người phương Tây thì chắc dễ được họ tiếp thu một cách thấm thía hơn. Chẳng hạn sử dụng í niệm coup de foudre của Pháp, hoặc love at first sight (hay coup de foudre lấy nguyên xi tiếng Pháp) của Anh và Mĩ - cả hai đều hàm nghĩa sét đánh giống như chúng ta đã nhại theo tiếng Pháp Và chắc còn nhiều từ/thành ngữ sở tại và cách diễn đạt khác nữa mà chúng tôi không/chưa nghĩ ra, mà bạn đọc sành Anh ngữ và Mĩ ngữ đã nghĩ tới rồi.

Tạm kết

Trở lên trên là những í kiến sơ đẳng, nhưng đã được tôi luyện qua kinh nghiệm thực tiễn giảng dạy và chuyển dịch Pháp->Việt, Việt->Pháp và Pháp->Anh, Anh->Pháp. Tuy chỉ chạm tới những chi tiết nhỏ nhặt, nhưng chẳng phải vì vậy mà không liên quan tới những vấn đề khái quát.

Dịch thuật vốn là một công việc trần ai, ngoại trừ lối dịch cẩu thả và lấy có, kể cả của mấy dịch giả danh tiếng, thường thấy trên thị trường của chúng ta hiện nay. Cho nên câu chuyện sẽ còn dài và còn lâu mới (chưa chắc) chấm dứt. (3)

 

TRẦN THIỆN - ĐẠO

(Paris, 03/05/2010)

--------------------------

(1) Dấu nghỉ bằng một phách rưỡi trong âm nhạc không nhứt thiết tương đương với dầu chấm trong văn chương.

(2) Còn đây là bản tiếng Pháp: La mise en vietnamien du texte d’Albert Camus où l’abstrait abonde, nous en avons fait l’expérience, est très délicate. Aussi avons-nous souvent été partagé entre le souci de la discipline de traduction que nous avons essayé de respecter en cherchant le mot juste et le souci d’une forme vietnamienne naturelle, dans la mesure où celle-ci permet d’exprimer, en sa totalité, la pensée de l’auteur, sans pour cela nuire au style élaboré de l’œuvre. (Albert Camus, Sa đọa - Trần Thiện-Đạo phiên dịch, giới thiệu và chú giải – Nxb Giao Điểm, 1972 - tr. 228-229).

(3) Trần Thiện-Đạo, Cái tật khôn chừa – Phê bình dịch thuật (Trung tâm Văn hóa Ngôn ngữ Đông Tây sắp ấn hành).

Gửi ý kiến của bạn
Tên của bạn
Email của bạn
10 Tháng Mười Hai 201212:00 SA(Xem: 69987)
S au hơn ba mươi năm kết thúc chiến tranh, những đề tài về chiến tranh dường như cũng biến mất trên văn đàn chính thống Việt Nam. Chúng đã đầu thai kiếp khác hoặc tìm cách trốn ra nước ngoài. Ngồi hong váy ướt, tập truyện mới nhất của Võ Thị Hảo hội đủ hai yếu tố: đầu thai kiếp khác mà vẫn phải chạy ra nước ngoài, tháng 7 năm 2012, tủ sách Thi Văn Hồng Lĩnh của Bùi Xuân Quang ở Paris, xuất bản.
22 Tháng Chín 201212:00 SA(Xem: 68354)
C ách đây hơn 20 năm, Bảo Ninh mô tả chiến tranh như một bộ máy nghiền nát tất cả, trừ tình yêu. Nguyễn Bình Phương tiến thêm một bậc: chiến tranh nghiền nát cả tình yêu chỉ để lại tội ác, không cho con người một hy vọng nào...
18 Tháng Bảy 201212:00 SA(Xem: 64491)
T ừ xưa tới nay chúng ta cứ nghĩ rằng sở dĩ con người biết đọc là vì i biết nói, nghĩa là biết tạo ra ngôn từ và phát biểu - còn thú vật vốn không biết nói thì làm sao biết đọc cho được. Thế mà các nhà nghiên cứu phòng thí nghiệm khoa tâm lí và khả năng nhận thức gọi là laboratoire de la psychologie cognitive thuộc trung tâm nói trên, chỉ sau một tháng rưỡi trời khảo sát, đà có thể phủ định điều mà chúng ta hằng tin chắc, khẳng định ngược lại rằng loài vượn babouin tuy không biết nói nhưng biết đọc hẳn hòi.
04 Tháng Sáu 201212:00 SA(Xem: 85200)
N gày 6 tháng năm 2012, ông François Hollande thuộc Đảng Xã hội (PS, cánh tả) được bầu làm tổng thống nhiệm kì 2012-2017. Và sẽ chánh thức được chuyển quyền thay thế đương kim tổng thống Nicolas Sarkozy thuộc Đảng Liên hiệp Phong trào Bình dân (UMP, cánh hữu) ngày 15 sắp tới. Từ đây tới đó, ông Nicolas Sarkozy vẫn còn là tổng thống, với đầy đủ quyền lực tối cao. Trong thời gian chín mười ngày này, nước Pháp coi như có hai vị tổng thống, một cánh hữu đương nhiệm và một cánh tả sắp chắp chánh.
31 Tháng Năm 201212:00 SA(Xem: 69467)
M ười lăm khúc giáo đầu [...] là bản tường trình kế hoạch và tư cách làm việc của đương sự trong nhiệm kì ngồi ghế tổng thống sắp tới. Đồng thời, lồ lộ giữa các ngôn từ, cũng là bản cáo trạng hành tích và phong cách trái khoáy của tổng thống tiền nhiệm trong năm năm qua. Rốt cuộc ông François Hollande được bầu bốn ngày sau, trở thành tổng thống nhiệm kì 2012-2017.
22 Tháng Năm 201212:00 SA(Xem: 71016)
B a mươi năm là thời gian tối thiểu cho phép giới nghiên cứu và phê bình có thể dòm thấy, trong một nền văn học có truyền thống lâu đời bắt nguồn từ thời trung đại, những biến chuyển nội tại mà nền văn học Pháp đã và đang trải nghiệm. Qua chính nội dung và hình thức các tác phẩm của thế hệ viết văn ‘’ trẻ ‘’, mới và khác trước. Dưới đây, chúng tôi sẽ phác họa hiện tình, vạch ra những nét chánh, nhận thấy trong số tiểu thuyết khổng lồ xuất bản hằng năm từ 30 năm nay...
26 Tháng Tư 201212:00 SA(Xem: 75429)
Mùa xuân năm 2012 này, nước Pháp chuẩn bị bầu Tổng thống mới, nhiệm kì năm năm của Tổng thống tại chức Nicolas Sarkozy sắp hết hạn. Trong một nước dân chủ, ai cũng có quyền ứng cử trong vòng đầu, từ dân quèn cho đến chánh trị gia lão luyện, kể cả Tổng thống sắp mãn nhiệm, miễn là * tin mình có cơ được bầu, hoặc * muốn lợi dụng thời gian quần chúng chú tâm nghe đề giãi bày tâm huyết và í hướng của mình. Sau đó, hai nhà nào được nhiều phiếu hơn mấy người kia thì mới ứng cử tiếp. Trong vòng thứ hai này, người được đa số phiếu, từ 50,1% trở lên, sẽ đăng quang, chánh thức đóng vai Tổng thống trong nhiệm kì sắp tới.
22 Tháng Tư 201212:00 SA(Xem: 77722)
Nhiều nhà phê bình vẫn phàn nàn Nguyễn Huy Thiệp là nhà văn không có tim hay không có lương tâm. Sao y có thể say mê tẩn mẩn tỉ mỉ về cái ác đến bệnh hoạn vậy? Tôi thực sự nghĩ rằng đó là vì tấm lòng và tình yêu cuộc sống quá lớn của ông! Trong tác phẩm mới nhất,  Vong bướm cũng thể hiện rất rõ điều ấy!
11 Tháng Hai 201212:00 SA(Xem: 68786)
T rong văn học sử Hoa Kỳ có hai hiện tượng nổi bật với nhiều điểm giống nhau, đó là nữ văn sĩ Margaret Michell với cuốn Gone With The Wind (1936) và nữ văn sĩ Harper Lee với cuốn To Kill A Mockingbird (1960). Cà hai cuốn tiểu thuyết cùng có bối cảnh là miền Nam Hoa Kỳ, cùng khai thác đề tài xung đột chủng tộc (da trắng và da đen), cùng bán được mỗi cuốn trên 30 triệu ấn bản (tính tới năm 2008). Cả hai tác phẩm lại cùng được giải Pulitzer danh giá, đã được dịch ra nhiều thứ tiếng, và dựng thành phim rất thành công, chiếm được nhiều giải Oscar.
16 Tháng Mười Một 201112:00 SA(Xem: 75368)
N hìn cái tựa sách, ngắm bức hình người bạn đồng nghiệp (dư) cầm bút, đồng nơi sinh (Sơn Tây) và đồng tuổi (song thua tôi mấy tháng) chít cái khăn đầy vẻ giang hồ trên hình bìa, tôi không khỏi mỉm cười. Lững thững, theo vdict.com, là thong thả, ung dung, như trong “đi lững thững ở bờ sông,” và informatik.uni-leipzig.de cũng dùng cùng một định nghĩa.