CANADA TRONG CHIẾN TRANH VIỆT NAM

Những người lính Canada trong cuộc chiến Việt Nam – những cái tên
ít được nhắc đến trong lịch sử quê hương, nhưng không bị lãng quên nơi đài tưởng niệm.

CANADA TRONG CHIẾN TRANH VIỆT NAM

Nguyễn Cát Thịnh

Lời tòa soạn

MỘT TRANG SỬ ÍT ĐƯỢC NHẮC ĐẾN TRONG CHIẾN TRANH VIỆT NAM

Bài viết của Nguyễn Cát Thịnh mở ra một góc nhìn đáng chú ý về một chương lịch sử ít được biết đến: hàng nghìn thanh niên Canada đã tự nguyện vượt biên giới sang Hoa Kỳ, gia nhập quân đội Mỹ và tham chiến tại Việt Nam, bất chấp việc chính phủ Canada chính thức giữ lập trường không trực tiếp tham chiến.

Đằng sau những con số là những cuộc đời, những lựa chọn, những hy sinh và cả những số phận bị lịch sử bỏ quên. Họ ra đi với niềm tin riêng, nhưng khi trở về, không ít người phải đối diện với sự im lặng, những tổn thương chiến tranh và sự thiếu vắng của một sự công nhận xứng đáng.

Đây không chỉ là câu chuyện về những người lính Canada trong chiến tranh Việt Nam, mà còn là một lời nhắc nhở rằng: Lịch sử không chỉ được viết bởi những quốc gia tham chiến, mà còn được tạo nên bởi những con người đã lựa chọn bước vào cuộc chiến bằng chính cuộc đời mình.

Xin trân trọng giới thiệu bài viết của Nguyễn Cát Thịnh.

Tạp Chí Hợp Lưu

 

Ngày 11 tháng 11 mỗi năm là Remembrance’s Day của Canada và Veteran’s Day của Hoa Kỳ.

Sự tham chiến của các chiến binh Canada trong cuộc chiến Việt Nam ít được biết đến.

Hàng chục nghìn người Canada đã tình nguyện tham gia lực lượng quân sự Mỹ và chiến đấu trong Chiến tranh Việt Nam, dù Canada chính thức giữ lập trường trung lập và từ chối cử quân chính thức.

Bối cảnh và số liệu:

Canada không tham gia quân sự chính thức vào cuộc chiến. Chính phủ Canada từ chối các đề nghị của Mỹ về việc cử quân, đóng vai trò giám sát hiệp định (Ủy ban Kiểm soát Quốc tế – ICC từ 1954 và sau đó ICCS năm 1973), đồng thời tiếp nhận khoảng 30.000–60.000 người Mỹ trốn quân dịch hoặc đào ngũ. Tuy nhiên, dòng người ngược lại cũng diễn ra mạnh mẽ.

Theo các ước tính phổ biến:

•  Khoảng 20.000–40.000 người Canada đã nhập ngũ vào lực lượng vũ trang Mỹ trong thời kỳ chiến tranh Việt Nam.

•  Trong số đó, khoảng 12.000 người thực sự phục vụ tại Việt Nam (theo nhà sử học quân sự Fred Gaffen của Bảo tàng Chiến tranh Canada và các nguồn CBC, Wikipedia).

•  Ít nhất 134–173 người Canada thiệt mạng hoặc mất tích (số liệu trên đài tưởng niệm “North Wall” tại Windsor, Ontario hiện ghi khoảng 173 tên, bao gồm cả một số người phục vụ trong Ủy ban Kiểm soát).

Số liệu chính xác rất khó xác định vì nhiều người dùng địa chỉ Mỹ khi nhập ngũ, có quốc tịch kép, hoặc không khai rõ nguồn gốc Canada. Một số nghiên cứu thấp hơn (vài nghìn), nhưng ước tính 12.000–30.000 được trích dẫn rộng rãi.

Lý do tham gia:

Nhiều người Canada trẻ (thường ở độ tuổi thiếu niên hoặc đầu 20) vượt biên vì:

•  Muốn chiến đấu chống cộng sản.

•  Tìm kiếm phiêu lưu, kỷ luật quân đội, hoặc kỹ năng nghề (như sửa trực thăng).

•  Truyền thống gia đình (cha chú từng tham gia Thế chiến hoặc Chiến tranh Triều Tiên).

•  Một số người bản địa (ví dụ khoảng 50 người Mohawk từ Kahnawake, Quebec) xem biên giới không có ý nghĩa và coi đây là “một lục địa”.

Các trạm tuyển quân Mỹ gần biên giới (đặc biệt Quebec) thậm chí treo biển “Bienvenue Canadiens”. Họ được đối xử như lính Mỹ, nhận số An sinh xã hội Mỹ.

Một số nhân vật nổi bật:

•  Richard Dextraze (Montréal): Con trai của tướng Jacques Dextraze (sau này là Tổng tham mưu trưởng Quân đội Canada). Ông gia nhập Thủy quân lục chiến Mỹ và tử trận năm 1969 khi 22 tuổi.

•  Rob McSorley (Vancouver): Lính biệt kích trẻ tuổi tử trận.

•  Peter C. Lemon (sinh tại Norwich, Ontario): Được trao Huân chương Danh dự (Medal of Honor) – một trong số ít trường hợp liên quan đến Canada (dù ông chuyển sang Mỹ từ nhỏ).

•  George “Canada” Jmaeff (Osoyoos, B.C.): Thủy quân lục chiến, được truy tặng Navy Cross vì hành động anh hùng.

•  Các cựu binh như Wayne Golden, Dominic Bilotta, Ron Parkes, Rob Purvis… từng chia sẻ câu chuyện về trải nghiệm chiến đấu, thương vong và Agent Orange.

Trở về và sự công nhận:

Khi trở về Canada, nhiều người gặp khó khăn lớn:

•  Không được chính phủ Canada công nhận là cựu chiến binh (vì phục vụ dưới cờ Mỹ).

•  Không hưởng quyền lợi y tế, hỗ trợ PTSD hay Agent Orange như lính Mỹ.

•  Thường bị im lặng hoặc kỳ thị vì cuộc chiến không phổ biến ở Canada.

•  Nhiều người sống với PTSD, bệnh tật do chất độc da cam.

Năm 1986, nhóm cựu binh thành lập Canadian Vietnam Veterans Association để vận động công nhận. Họ đạt được một số quyền lợi y tế qua thỏa thuận với Mỹ. Đài tưởng niệm chính là “The North Wall” (Canadian Vietnam Veterans Memorial) tại Assumption Park, Windsor, Ontario, được dựng năm 1995 (chủ yếu nhờ nỗ lực của các cựu binh Mỹ và Canada, không phải chính phủ Canada). Còn có đài tưởng niệm tại Melocheville (Quebec) và tường lưu động.

Vai trò chính thức khác của Canada:

Ngoài tình nguyện viên, Canada cử gần 2.000 quân nhân và ngoại giao viên phục vụ trong các ủy ban giám sát hòa bình (1954–1973). Một số người thiệt mạng trong nhiệm vụ này. Công nghiệp Canada cũng bán vật tư, đạn dược và hỗ trợ thử nghiệm (bao gồm chất diệt cỏ) cho Mỹ, dù chính thức cấm xuất khẩu vũ khí trực tiếp đến vùng chiến sự.

Kết luận

Những người Canada chiến đấu ở Việt Nam là một phần “lịch sử bị lãng quên” của Canada. Họ hành động theo niềm tin cá nhân, bất chấp chính sách trung lập của đất nước. Hôm nay, các hiệp hội cựu binh và nhà nghiên cứu (như tại Windsor) vẫn đang cố gắng thu thập tên tuổi và câu chuyện để ghi nhận đúng mức đóng góp và hy sinh của họ. Số lượng thiệt mạng gần bằng số lính Canada tử trận ở Afghanistan sau này (158 người), cho thấy quy mô thực sự của sự tham gia này.

Nguyễn Cát Thịnh