ĐỪNG NHÂN DANH CỨU NGƯỜI ĐỂ TRỤC LỢI

Thế nhưng, khi dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) được đưa ra Quốc hội Việt Nam xem xét, những tranh luận quanh đề xuất liên quan đến người dưới 18 tuổi đã khiến dư luận đặt ra nhiều câu hỏi.

Ngày 23/10/2026, Bộ Y tế giải thích rằng dự thảo nhằm mở rộng cơ hội ghép tạng, bảo vệ quyền lợi người hiến và nghiêm cấm mua bán, cưỡng ép, môi giới trái phép mô, tạng. Cơ quan soạn thảo cũng nhấn mạnh rằng việc lấy ý kiến trẻ em từ 7 đến dưới 18 tuổi là hoạt động tham vấn chính sách, không đồng nghĩa với việc vận động các em đăng ký hiến tạng.

Đó là những giải thích cần được xem xét đầy đủ. Nhưng giải thích mục đích nhân đạo của một chính sách không có nghĩa là mọi câu hỏi về hệ quả và cơ chế bảo vệ đều đã được trả lời.

Bởi giữa một mục tiêu tốt đẹp và khả năng thực hiện mục tiêu ấy một cách an toàn, công bằng, minh bạch vẫn còn cả một khoảng cách cần được chứng minh.

Không ai phủ nhận rằng hiến tạng có thể cứu sống những người mắc bệnh hiểm nghèo. Có những bệnh nhi phải chờ đợi một quả tim, một lá gan hay một quả thận phù hợp. Với gia đình họ, mỗi ngày chờ đợi là một ngày hy vọng mong manh.

Nhưng cũng chính vì sinh mạng con người quý giá, chúng ta càng không thể chỉ nhìn chính sách từ phía người cần được ghép tạng mà quên đi quyền lợi của người hiến.

Đặc biệt, khi đối tượng được nhắc đến là trẻ em.

Một đứa trẻ bảy tuổi có thể hiểu rằng giúp đỡ người khác là điều tốt đẹp. Nhưng liệu em đã đủ khả năng hiểu những khái niệm như chết não, sự khác biệt giữa chết não và hôn mê, hậu quả của việc hiến mô khi còn sống, hay ý nghĩa pháp lý của một quyết định liên quan đến thân thể mình?

Khảo sát ý kiến trẻ em không đồng nghĩa với việc cho phép lấy tạng của các em. Hai việc ấy phải được phân biệt rõ ràng.

Tuy nhiên, việc tham vấn trẻ nhỏ cũng đặt ra yêu cầu phải giải thích bằng ngôn ngữ phù hợp với lứa tuổi, tránh khiến các em cảm thấy mình có nghĩa vụ phải hiến tặng hoặc phải hy sinh để cứu người khác.

Lòng nhân đạo không thể được xây dựng trên cảm giác tội lỗi của một đứa trẻ.

Trong một xã hội còn khoảng cách giàu nghèo, người dân có quyền đặt câu hỏi liệu mọi trẻ em có được bảo vệ bình đẳng hay không.

Một đứa trẻ sinh ra trong gia đình nghèo có thể không có luật sư, không có điều kiện tiếp cận chuyên gia độc lập, cũng không có người đủ quyền lực để lên tiếng bảo vệ em.

Nếu người giám hộ là người có quyền quyết định thay trẻ trong một số trường hợp, ai sẽ kiểm tra để bảo đảm rằng quyết định ấy thực sự phục vụ lợi ích tốt nhất của trẻ?

Nếu một gia đình có người bệnh cần ghép tạng, ai sẽ xác minh rằng đứa trẻ được đề nghị hiến mô không bị gây áp lực?

Nếu một hồ sơ thể hiện sự đồng ý đầy đủ nhưng phía sau là sự ép buộc, mua chuộc hoặc lợi dụng hoàn cảnh kinh tế, cơ chế nào sẽ phát hiện?

Đó không phải là bằng chứng cho thấy trẻ em nghèo đang bị nhắm đến để lấy tạng. Nhưng đó là những nguy cơ mà một hệ thống pháp luật có trách nhiệm phải đánh giá và ngăn chặn trước khi xảy ra hậu quả.

Công bằng không chỉ có nghĩa là mọi người được áp dụng cùng một điều luật. Công bằng còn có nghĩa là những người yếu thế nhất phải được bảo vệ đủ mạnh để không bị thiệt thòi vì sự yếu thế của mình.

Lịch sử y tế cho thấy những mục tiêu tốt đẹp không tự động bảo đảm rằng mọi người tham gia đều hành động vì lợi ích chung.

Trong đại dịch COVID-19 tại Việt Nam, vụ án Việt Á đã dẫn đến việc xử lý hình sự nhiều cá nhân liên quan đến sai phạm trong hoạt động sản xuất, kinh doanh bộ xét nghiệm và đưa, nhận hối lộ. Vụ án là lời nhắc nhở rằng ngay cả một hoạt động thiết yếu đối với sức khỏe cộng đồng cũng có thể bị lợi dụng để trục lợi.

Không thể từ vụ Việt Á mà kết luận dự luật hiến tạng sẽ dẫn đến mua bán nội tạng trẻ em. Hai vấn đề khác nhau, với những dữ kiện và điều kiện pháp lý khác nhau.

Nhưng bài học về trách nhiệm giải trình vẫn còn nguyên giá trị.

Một quy định cấm mua bán nội tạng là điều cần thiết. Song điều quan trọng không chỉ là có điều cấm trên giấy, mà còn là khả năng phát hiện và xử lý những hành vi cố tình núp bóng hiến tặng tự nguyện.

Một hệ thống bảo vệ nghiêm túc cần có tư vấn độc lập, xác minh người hiến và người nhận, kiểm soát xung đột lợi ích, quy trình xác định chết não hoặc chết tuần hoàn độc lập, cùng cơ chế điều tra khi xuất hiện dấu hiệu cưỡng ép hay mua bán trái phép.

Người dân không nên bị yêu cầu đặt niềm tin tuyệt đối vào thiện chí của bất kỳ cá nhân hay cơ quan nào. Niềm tin phải được xây dựng bằng minh bạch, giám sát và trách nhiệm pháp lý.

Một câu hỏi khác cũng đáng suy ngẫm: Trong khi kêu gọi mở rộng nguồn hiến tạng để cứu người, hệ thống y tế đã làm được bao nhiêu để bảo đảm rằng người nghèo không mất cơ hội chữa bệnh chỉ vì thiếu tiền?

Việt Nam có bảo hiểm y tế và những chính sách hỗ trợ các nhóm yếu thế. Có nhiều bác sĩ tận tâm, nhiều ca phẫu thuật cứu sống bệnh nhân và nhiều gia đình nhận được sự giúp đỡ từ cộng đồng.

Nhưng gánh nặng chi phí ngoài phạm vi bảo hiểm, tiền đi lại, ăn ở, thuốc men và thời gian nghỉ việc của người thân vẫn có thể khiến một gia đình khó khăn lâm vào cảnh khốn cùng.

Bởi vậy, một nền y tế nhân đạo không thể chỉ được đánh giá bằng số ca ghép tạng thành công. Nó còn phải được đánh giá bằng khả năng giúp người dân tiếp cận điều trị khi họ cần, không để sự nghèo khó trở thành một bản án đối với cơ hội sống.

Nếu muốn công chúng tin vào tính nhân đạo của một chính sách hiến tạng, những người xây dựng chính sách phải chứng minh rằng người hiến được bảo vệ, người nhận được điều phối công bằng, và không ai có thể dùng tiền bạc hay quyền lực để biến sinh mạng người khác thành món hàng.

Đừng chỉ kêu gọi người dân tin vào lòng tốt. Hãy thiết kế một hệ thống khiến lòng tốt không thể bị lợi dụng.

Nói đến đây, tôi chợt nhớ những bộ phim kinh dị Hàn Quốc và Mỹ về những đường dây buôn bán nội tạng.

Trên màn ảnh, người ta có thể dựng nên những phòng thí nghiệm bí mật, những tổ chức tội phạm lạnh lùng, thậm chí những câu chuyện khoa học viễn tưởng về việc tạo ra con người chỉ để lấy nội tạng.

Tất nhiên, phim là phim. Những kịch bản như vậy không phải bằng chứng cho thấy các chương trình tương tự đang tồn tại ngoài đời. Nhưng chúng khai thác một nỗi sợ có thật trong tâm lý con người: nỗi sợ bị biến thành món hàng, bị tước đoạt nhân phẩm bởi những kẻ đặt lợi ích lên trên sự sống.

Nhân tiện, đang mùa Halloween, trẻ em Mỹ có trò Trick-or-Treat: hóa trang thành ma quỷ, đi gõ cửa từng nhà xin kẹo.

Ma quỷ trong đêm Halloween ít ra cũng chỉ xin kẹo, chứ không xin gan, xin thận!

Việt Nam mình không có truyền thống cho trẻ em hóa trang thành ma quỷ đi xin kẹo như thế. Vậy mà chỉ cần đọc những tranh luận quanh dự luật hiến mô, tạng, người ta đã có thể tưởng tượng ra cả một kịch bản phim kinh dị.

Tôi xin phép đặt một câu hỏi, hoàn toàn theo tinh thần phiếm luận:

Hay là Việt Nam ta không cần nhập phim kinh dị từ Hàn Quốc hay Hollywood nữa? Chúng ta đã có sẵn những nhà biên kịch, chỉ còn thiếu một vài vị đạo diễn?

Xin nói rõ, tôi không kết luận dự luật là một bộ phim kinh dị, càng không cho rằng những người đề xuất dự luật có ý định buôn bán nội tạng trẻ em. Tôi chỉ mong những người làm luật hiểu rằng, khi một chính sách liên quan đến thân thể và sinh mạng trẻ em, mọi điều khoản đều phải được giải thích minh bạch và mọi nguy cơ bị lợi dụng đều phải được ngăn chặn bằng những cơ chế bảo vệ thực chất.

Bởi nếu một ngày nào đó, người dân phải dùng trí tưởng tượng của những nhà làm phim kinh dị để lấp đầy những khoảng trống trong lòng tin đối với chính sách y tế, thì vấn đề đáng lo nhất không phải là phim ma có đáng sợ hay không.

Mà là: Ai sẽ chịu trách nhiệm để những điều đáng sợ chỉ tồn tại trên màn ảnh?

Cứu một mạng người là điều nhân đạo. Nhưng bảo vệ quyền sống, quyền tự quyết và phẩm giá của người khác cũng là một nghĩa vụ không thể thương lượng.

Đừng nhân danh cứu người để trục lợi.

Đừng lấy lòng nhân đạo làm bình phong cho lòng tham.

Đừng lấy sinh mạng con người làm phương tiện cho quyền lực và lợi ích.

Một nền y tế đáng tin cậy không chỉ cần những bác sĩ giỏi, mà còn cần những quy định minh bạch, những cơ chế giám sát độc lập và một hệ thống pháp luật đủ sức bảo vệ người yếu thế nhất.

Bởi khi đồng tiền đứng trên lương tâm, khi lợi ích đứng trên nhân phẩm, điều bị tổn thương không chỉ là một con người, mà còn là niềm tin của cả xã hội.

Và nếu đã nói đến cứu người, xin hãy bắt đầu bằng việc bảo vệ con người.

MINH HẠO – Ngày 26 tháng 10, 2026

________________________________________

Bài viết này là ghi chép và phiếm luận theo cảm nhận riêng của Minh Hạo, nhằm nêu câu hỏi về đạo đức y khoa, quyền trẻ em, tính minh bạch và cơ chế phòng ngừa trục lợi trong hoạt động hiến, lấy và ghép mô, tạng.

Dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) đang được xem xét, chỉnh lý. Theo giải thích của Bộ Y tế công bố ngày 23/10/2026, dự thảo phân biệt việc hiến mô tái sinh khi còn sống trong những trường hợp đặc biệt với việc hiến mô, tạng sau khi chết; đồng thời đề xuất các biện pháp bảo vệ người chưa thành niên và nghiêm cấm mua bán, cưỡng ép, môi giới trái phép.

Việc lấy ý kiến trẻ em từ 7 đến dưới 18 tuổi về dự thảo không đồng nghĩa với việc các em đã đăng ký hiến tạng hoặc được phép hiến tạng. Những đề xuất trong dự thảo cũng không nên được xem như quy định pháp luật đã có hiệu lực.

Các câu hỏi, lo ngại và nhận định trong bài là quan điểm của tác giả, không phải kết luận rằng dự luật đã tạo điều kiện cho việc buôn bán nội tạng trẻ em. Những cáo buộc về hành vi phạm pháp cần được đánh giá trên cơ sở chứng cứ cụ thể.

Minh Hạo trân trọng ý kiến trao đổi của bạn đọc trên tinh thần tôn trọng sự thật, phẩm giá con người và quyền được bảo vệ của mọi trẻ em.