KHI BÁO CHÍ BƯỚC VÀO CUỘC THANH LỌC TẤT YẾU

Hoàng Thị Bích Hà

KHI BÁO CHÍ BƯỚC VÀO CUỘC THANH LỌC TẤT YẾU

Tôi không sống bằng nghề báo nhưng luôn dành cho nghề báo một sự yêu quý đặc biệt. Dù công việc chính là một nghề khác, thỉnh thoảng tôi vẫn cộng tác với một vài tờ báo, có bài được đăng và nhận nhuận bút. Vì thế, tôi có cơ hội quan sát báo chí từ một khoảng cách vừa đủ gần để thấy những giá trị đáng trân trọng, đồng thời cũng nhận ra không ít vấn đề tồn tại.

Vai trò của báo chí đối với xã hội thì không cần phải bàn cãi. Trong nhiều giai đoạn lịch sử, báo chí là cầu nối thông tin, là tiếng nói phản biện xã hội, là nơi lan tỏa tri thức và những giá trị tốt đẹp. Tuy nhiên, cũng như bất kỳ lĩnh vực nào khác, báo chí không tránh khỏi những mặt hạn chế.

Đã có thời xuất hiện tình trạng một số người lợi dụng danh nghĩa nhà báo để gây áp lực với doanh nghiệp hoặc cơ quan nhằm trục lợi. Tôi từng chứng kiến một câu chuyện khá điển hình. Một hiệu trưởng sau cuộc gặp với một nhà báo đã đồng ý chi một khoản tiền khá lớn để đặt bài giới thiệu về trường. Nhưng khi bài báo được đăng tải, nội dung chỉ là những con số khô khan về số lượng giáo viên, học sinh, tỷ lệ khá giỏi, kết quả thi đua... Những thông tin vốn vẫn được đọc trong các buổi tổng kết học kỳ. Giá trị truyền thông gần như không có.

Trong khi đó, một trường học khác lại từ chối lời đề nghị tương tự. Ban giám hiệu cho rằng nhà trường thực hiện nhiệm vụ phổ cập giáo dục cho con em địa phương chứ không kinh doanh dịch vụ nên không cần quảng bá bằng mọi giá. Cách nghĩ ấy, theo tôi, khá thực tế và thẳng thắn.

Tôi cũng từng chứng kiến một tình huống khác khiến nhiều người phải suy ngẫm. Một phụ huynh đến trường đón con nhưng không thấy cháu đâu nên hoảng hốt khóc lóc, làm náo động cả sân trường. Giáo viên và phụ huynh tỏa đi khắp nơi tìm kiếm. Đúng lúc ấy, một phóng viên xuất hiện. Lo ngại sự việc bị đưa tin theo chiều hướng bất lợi khi chưa rõ thực hư, lãnh đạo nhà trường đã chủ động tiếp xúc và đề nghị chờ thêm thông tin. Sau đó mới biết em học sinh được người anh đưa đi dự sinh nhật ở nhà người thân. Sự việc kết thúc như một hiểu lầm. Nhưng câu chuyện cho thấy đôi khi nỗi sợ truyền thông đã tạo nên những phản ứng không đáng có.

Bên cạnh những hiện tượng tiêu cực ấy, báo chí còn phải đối mặt với những thách thức mang tính cơ cấu. Trong thời đại mạng xã hội phát triển từng phút từng giây, báo chí chính thống không còn giữ độc quyền về tốc độ thông tin. Nhiều tin tức xuất hiện trên mạng xã hội trước khi báo chí đăng tải. Không ít bài viết giữa các tờ báo có nội dung tương tự nhau, khiến bạn đọc cảm thấy nhàm chán.

Đáng lo hơn là chất lượng nội dung ở một số nơi có dấu hiệu đi xuống. Có những bài viết dùng từ thiếu chuẩn xác, lập luận hời hợt, tiêu đề giật gân nhưng nội dung không tương xứng. Một số tòa soạn lại tồn tại cơ chế tuyển chọn bài viết nặng về quan hệ quen biết hơn là chất lượng chuyên môn. Khi những bài viết tốt không được đón nhận công bằng, còn những bài viết trung bình vẫn được đăng tải vì lý do khác, chất lượng tờ báo khó tránh khỏi suy giảm.

Hệ quả tất yếu là bạn đọc dần quay lưng. Một cơ quan báo chí sống bằng độc giả thì phải liên tục nâng cao chất lượng để tồn tại. Ngược lại, có những tờ báo được bao cấp nhưng lượng người đọc rất thấp. Điều đó đặt ra câu hỏi về hiệu quả sử dụng nguồn lực xã hội.

Tôi nhớ có thời gian cơ quan tôi đặt mua nhiều loại báo bằng ngân sách. Thế nhưng hầu như không ai đọc. Mỗi lần trực cơ quan, tôi gần như là người duy nhất giở từng tờ báo ra xem. Sau đó, nhân viên thư viện lại cẩn thận lưu thành từng tập theo tháng. Nhiều năm trôi qua, báo chất đầy kho rồi cuối cùng phải thanh lý như giấy vụn. Hình ảnh ấy phần nào phản ánh khoảng cách giữa sản phẩm báo chí và nhu cầu thực tế của người đọc.

Gần đây, báo chí Thành phố Hồ Chí Minh đang trải qua một giai đoạn cải tổ và sắp xếp lại bộ máy. Nhiều cơ quan báo chí được sáp nhập, giảm đầu mối quản lý, hợp nhất nguồn lực, hướng tới mô hình tòa soạn hội tụ. Quá trình này chắc chắn tạo ra không ít tâm tư cho những người trong nghề.

Nhà báo Tiểu Vũ từng chia sẻ: “Với người làm báo, mỗi lần cơ quan sắp xếp, sáp nhập hay thay đổi mô hình hoạt động đều không chỉ là chuyện giấy tờ, tổ chức, biên chế. Phía sau đó còn là công việc, thói quen nghề nghiệp, ký ức với tòa soạn và cả những lo lắng rất thật của từng người.”

Đó là tâm trạng hoàn toàn dễ hiểu. Bất kỳ sự thay đổi nào cũng kéo theo những mất mát nhất định. Nhưng nhìn rộng hơn, sự sàng lọc là quy luật không thể tránh khỏi của thời đại.

Đất nước từng trải qua thời kỳ bao cấp, khi những ngành như thương nghiệp, lương thực thực phẩm được xem là những lĩnh vực "quyền lực". Khi cơ chế thay đổi, nhiều người phải nghỉ việc hoặc chuyển nghề. Không ít người đã tìm được con đường mới, thậm chí thành công hơn trước. Một cánh cửa khép lại thường mở ra những cánh cửa khác cho những ai biết thích nghi.

Ngày nay, sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo đang tạo ra áp lực tương tự đối với nhiều ngành nghề, không riêng báo chí. Kế toán, phiên dịch, ngân hàng, hành chính văn phòng và nhiều lĩnh vực khác đều đang đối diện với nguy cơ tinh giản nhân sự. Đây không phải là vấn đề riêng của nghề báo mà là một xu thế toàn cầu.

Bởi vậy, điều quan trọng nhất không phải là tiếc nuối quá khứ mà là chuẩn bị cho tương lai. Kỷ niệm luôn đáng quý, ký ức về một tòa soạn hay một nghề nghiệp gắn bó nhiều năm luôn đáng trân trọng. Nhưng ký ức không thể thay thế cho năng lực thích ứng.

Cuộc thanh lọc của báo chí hôm nay có thể khiến nhiều người trăn trở, nhưng nếu nhìn ở góc độ tích cực, đó cũng là cơ hội để báo chí trở về với những giá trị cốt lõi của mình: trung thực, chuyên nghiệp, chất lượng và phục vụ độc giả. Cuối cùng, chỉ những cơ quan báo chí thực sự tạo ra giá trị cho xã hội mới có thể đứng vững trong một thời đại cạnh tranh khốc liệt về thông tin.

Saigon, ngày 01/6/2026

Hoàng Thị Bích Hà