- Tạp Chí Hợp Lưu  Fountain Valley, CA 92708 - USA Điện thoại: (714) 381-8780 E-mail: [email protected]
Tác Giả
Tìm đọc

TRƯƠNG VĨNH KÝ GIỮA HUYỀN THOẠI VÀ SỰ THẬT: KHI VĂN HỌC DỰNG ANH HÙNG VÀ SỬ HỌC GIẢI THIÊNG

19 Tháng Tám 20255:49 CH(Xem: 20432)
petrus-truong-vinh-ky
Trương Vĩnh Ký - 1837-1898

TRƯƠNG VĨNH KÝ GIỮA HUYỀN THOẠI VÀ SỰ THẬT:
KHI VĂN HỌC DỰNG ANH HÙNG VÀ SỬ HỌC GIẢI THIÊNG
Tác giả: Minh Hạo

LTS: Lần đầu cộng tác cùng Tạp chí Hợp Lưu, tác giả Minh Hạo là nhà nghiên cứu văn học và sử học Việt Nam, tập trung vào các tác phẩm văn học trước và sau 1975, cũng như các nhân vật lịch sử có ảnh hưởng đến văn hóa và tư tưởng Việt Nam.
TẠP CHÍ HỢP LƯU
________________________________________
MỞ ĐẦU

Trương Vĩnh Ký (1837–1898) từ lâu đã là một nhân vật nhiều tranh cãi trong lịch sử và văn hóa Việt Nam. Ông là trí thức Tây học sớm nhất, thông thạo nhiều ngoại ngữ, có đóng góp nhất định cho việc phát triển chữ Quốc ngữ. Nhưng đồng thời, ông cũng là viên chức phục vụ trực tiếp cho bộ máy cai trị của thực dân Pháp. Giữa hai cực sáng – tối ấy, giới nghiên cứu và văn học Việt Nam đã có những cách đọc rất khác nhau. Một số nhà phê bình văn học, tiêu biểu như Nguyễn Vy Khanh, xem ông là “tinh hoa văn hóa” và là niềm tự hào của dân tộc. Trong khi đó, sử gia Vũ Ngự Chiêu, dựa trên tư liệu gốc và phương pháp khoa học, đã khẳng định Trương Vĩnh Ký là một trí thức bản xứ cộng tác với ngoại bang. Câu hỏi lớn được đặt ra: chúng ta cần văn học để dựng nên huyền thoại, hay cần sử học để nói sự thật?
________________________________________
VĂN HỌC DỰNG ANH HÙNG: NGUYỄN VY KHANH
NgVyKhanh- Truong Vĩn Ký- TinhHoaNuocViet
Trong tác phẩm "Trương Vĩnh Ký: Tinh-Hoa Nước Việt (2018)", nhà phê bình Nguyễn Vy Khanh đã xây dựng hình ảnh Trương Vĩnh Ký như một gương mặt trí thức sáng chói, đóng góp lớn cho nền học thuật và văn hóa Việt Nam. Văn phong của ông mang tính phổ thông, dễ đọc, thiên về ca ngợi hơn là phân tích phê phán. Có thể hiểu, trong bối cảnh một cộng đồng Việt Nam di dân hoặc lưu vong, nhu cầu tìm kiếm những “anh hùng tinh thần” là một nhu cầu chính đáng. Văn học, trong trường hợp này, đóng vai trò an ủi, bù đắp cho mặc cảm nhược tiểu. Tuy nhiên, khi ca ngợi đến mức tuyệt đối, cách viết này có nguy cơ biến một trí thức tay sai thành “anh hùng văn hóa” giả tạo. Đó là sự huyền thoại hóa dễ dãi, thiếu sức nặng học thuật và thiếu trung thực với lịch sử.
________________________________________
SỬ HỌC GIẢI THIÊNG: VŨ NGỰ CHIÊU
vu ngu chieu - petrus key
Trái ngược với lối viết của Nguyễn Vy Khanh, sử gia Vũ Ngự Chiêu trong bộ công trình đồ sộ "Petrus Key & Cuộc Xâm Lăng của Pháp (2019)" đã đặt Trương Vĩnh Ký trong bối cảnh lịch sử chính xác và khắc nghiệt. Dựa vào tài liệu lưu trữ Pháp ngữ, Hán Nôm, cùng văn bản hành chính thuộc địa, ông chứng minh rằng Petrus Ký đã đóng vai trò quan trọng trong việc phiên dịch, cố vấn và truyền đạt ý chí của chính quyền thực dân vào Việt Nam. Vũ Ngự Chiêu không phủ nhận những đóng góp văn hóa, nhưng nhấn mạnh rằng không thể dùng những đóng góp ấy để che mờ sự thật: Trương Vĩnh Ký là một trí thức phục vụ ngoại bang. Phương pháp của Vũ Ngự Chiêu là phương pháp sử học: trung thành với sự thật, ngay cả khi sự thật ấy gây đau đớn cho lòng tự tôn dân tộc.
________________________________________
HAI LỐI NHÌN: AN ỦI HAY THỨC TỈNH

Nếu Nguyễn Vy Khanh tượng trưng cho lối viết “an ủi” của văn học – tìm kiếm và dựng nên huyền thoại để nuôi dưỡng tinh thần dân tộc trong cảnh lưu vong – thì Vũ Ngự Chiêu đại diện cho lối viết “thức tỉnh” của sử học, luôn muốn trả lại sự thật lịch sử. Một bên là cái nhìn lạc quan dễ dãi, biến trí thức hợp tác với thực dân thành “anh hùng văn hóa”. Một bên là cái nhìn nghiêm nhặt, giải thiêng, nhắc nhở dân tộc phải dũng cảm đối diện với những vết thương lịch sử. Đây không chỉ là sự khác biệt học thuật, mà còn là sự khác biệt trong thái độ sống: sống bằng ảo tưởng hay sống bằng sự thật.
________________________________________
Ý NGHĨA RỘNG HƠN CHO VĂN HỌC VIỆT NAM

Từ câu chuyện Trương Vĩnh Ký, ta có thể thấy một bài học lớn cho văn học và văn hóa Việt Nam. Trong hoàn cảnh mất nước, văn học thường có xu hướng dựng lên các anh hùng huyền thoại để an ủi tinh thần dân tộc. Nhưng nếu chỉ dừng lại ở huyền thoại, dân tộc sẽ mãi non yếu, không bao giờ trưởng thành. Sử học, ngược lại, bắt buộc chúng ta phải đối diện với sự thật – kể cả sự thật đau đớn. Chính sự thật mới dạy cho các thế hệ sau biết phân biệt đâu là phản bội, đâu là hy sinh; đâu là trí thức tay sai, đâu là anh hùng thực sự. Một dân tộc muốn trở thành anh hùng thật sự phải lớn lên từ sự thật lịch sử, chứ không phải từ những anh hùng hư cấu.
________________________________________
KẾT LUẬN:

Trương Vĩnh Ký là một nhân vật phức tạp, vừa có giá trị học thuật vừa mang vết nhơ chính trị. Nhưng điều quan trọng không nằm ở việc kết tội hay ca ngợi ông, mà ở cách chúng ta viết và nghĩ về ông. Việc thần thánh hóa, như Nguyễn Vy Khanh đã làm, chỉ tạo thêm những ảo tưởng ngọt ngào nhưng nguy hiểm. Việc giải thiêng, như Vũ Ngự Chiêu đã làm, tuy đau đớn nhưng mang lại sự trưởng thành. Chính luận văn học hôm nay cần dứt khoát chọn sự thật. Bởi chỉ sự thật mới có thể giúp văn học và lịch sử Việt Nam nuôi dưỡng một dân tộc nhân bản, can đảm và thật sự anh hùng.

MINH HẠO
California Ngày 19 Tháng 8, 2025
________________________________________
Tham khảo:

1. Nguyễn Vy Khanh, Trương Vĩnh Ký: Tinh-Hoa Nước Việt (Toronto: Nguyễn Publishing, 2018)
2. Vũ Ngự Chiêu, Petrus Key Trương Vĩnh Ký & Cuộc Xâm Lăng Của Pháp (Houston: Tạp chí Hợp-Lưu, 2019)
3. Nguyễn Văn Tố, "Đánh Giá Sự Nghiệp Học Thuật Của Trương Vĩnh Ký," trong Kỷ Yếu Triển Lãm và Hội Thảo Trương Vĩnh Ký, Nguyễn Đình Đầu chủ biên (Hà Nội: Nhà xuất bản Tri Thức, 2018)
4. Phan Đào Nguyên, "Petrus Key và Petrus Ký: Chuyện Một Lá Thư Mạo Danh Trương Vĩnh Ký Vào Thế Kỷ 19," Nghiên Cứu Lịch Sử, ngày 12 tháng 9, 2018, https://nghiencuulichsu.com/2018/09/12/24103/.
5. Nguyễn Đình Đầu, Petrus Ký: Nỗi Oan Thế Kỷ (Hà Nội: Nhà xuất bản Tri Thức, 2017)


Gửi ý kiến của bạn
Tên của bạn
Email của bạn
24 Tháng Giêng 202210:09 CH(Xem: 38625)
Nguyễn Du từng viết: Tri giao quái ngã sầu đa mộng - Bạn bè thân thiết lấy làm lạ rằng sao ta hay sầu nhiều mộng? Và ông trả lời luôn: Thiên hạ hà nhân bất mộng trung - Nhưng thiên hạ ai là người không ở trong mộng? (Ngẫu đề). Ông tuyên bố: Trần thế bách niên khai nhãn mộng - Cuộc trần thế trăm năm chỉ là giấc mộng khi mắt mở, và: Mộng trung minh phân kiến - Nay trong mộng thấy rõ ràng (Ký mộng)(1).
05 Tháng Giêng 20228:41 CH(Xem: 38608)
Dẫn nhập – Chiến tranh, không phải là chấp nhận hiểm nguy, không phải là chấp nhận giao tranh. Ở một thời khắc nào đó, với người chiến binh, là sự chấp nhận thuần túy và giản đơn cái chết. La guerre, ce n’est pas l’acceptation du risque, ce n’est pas l’acceptation du combat. C’est, à certaines heures, pour le combattant, l’acceptation pure et simple de la mort. A. de Saint-Exupéry (Pilote de guerre)
01 Tháng Giêng 20224:09 CH(Xem: 42131)
Bắt đầu sau năm 1975, những thế hệ sinh ra và lớn lên ở Việt Nam không hề biết đã từng có một nền văn học nghệ thuật Miền Nam vô cùng gía trị với nhiều thể loại “trăm hoa đua nở”, đề cao tự do, dân chủ, với ý thức khai phóng, nhân bản, theo kịp trào lưu thế giới. Thế nhưng, ở một nơi xa kia, có một ông già gầy gò, ốm yếu, tóc bạc hàng ngày đến thư viện các trường đại học ở Mỹ để photo các tài liệu về văn chương Miền Nam Việt Nam, hàng ngày ông “ngồi khâu lại di sản”, vá lại một nền văn học đã bị đốt cháy trên chính quê hương mình, tự mình thành lập tủ sách di sản văn chương Miền Nam nhằm lưu giữ, chia xẻ lại cho đời sau, đó là nhà văn Trần Hoài Thư.
28 Tháng Mười Hai 202110:43 CH(Xem: 40742)
Cuộc triển lãm này nêu ra luận điểm rằng bản chất nội tại của sự sống và của tất cả các sinh vật là không đồng nhất, mà đúng hơn là được kết cấu bằng nhiều mối tương quan dị biệt để tạo ra Cái Khác. Luận điểm này, vì thế, đã phá vỡ mọi tôn ti dựa vào những khái niệm áp đặt về bản sắc và tính đồng nhất.
15 Tháng Mười Hai 20219:00 CH(Xem: 42137)
Dohamide, người gốc Chăm, sinh năm 1934 tại làng Katambong, Châu Đốc (An Giang), có thêm ba bút hiệu nhưng ít được biết đến: Linh Phương, Châu Giang Tử, Châu Lang. Khi Dohamide có bài viết đầu tiên “Người Chàm tại Việt Nam ngày nay” đăng trên tạp chí Bách Khoa năm 1962, Chủ nhiệm Lê Ngộ Châu đã giới thiệu anh với độc giả như sau: “Bạn Dohamide, tác giả loạt bài sau đây, là người gốc Chàm, sanh tại làng Katambong, Châu Đốc (An Giang). Bạn đã có can đảm thoát ly những ràng buộc khắt khe của tập tục địa phương để lên thủ đô Sài Gòn vừa đi làm nuôi gia đình vừa đi học, và hiện nay bạn đã tốt nghiệp ở Học Viện Quốc Gia Hành Chánh. Ngoài tiếng Chàm là tiếng mẹ đẻ, bạn Dohamide biết nói và viết các thứ tiếng Việt, Pháp, Anh, Á Rập, Mã Lai, Cam Bốt, những thứ tiếng này đã giúp bạn Dohamide rất nhiều trong những thiên khảo cứu như trình bày với bạn đọc.” [Bách Khoa, số 135, 15/8/1962]
08 Tháng Mười Hai 202110:17 CH(Xem: 40042)
Chúng tôi xin được lấy tên thiên tiểu luận đặc sắc Một cuốn kinh về tình thương [12, tr.139] của nhà văn Lưu Trọng Lư làm nhân lõi cho nội dung bài viết này. Người viết vốn được mệnh danh là “nhà văn của tình thương” từ đầu những năm 30 của thế kỷ trước đã “chiêu tuyết” cho nhân vật từng bị phán xét là “đĩ đứng đầu” bằng những lời nồng nhiệt, đặc biệt nhận định Thúy Kiều là “kẻ có một mối từ tâm lớn” [13, tr.1690]. Và suốt từ khi Truyện Kiều ra đời đến nay, tình thương hay “mối từ tâm lớn” toát ra từ kiệt tác này cùng những giá trị nội dung tư tưởng nhiều mặt của nó đã/ đang được bàn luận sôi nổi, với nhiều lý thuyết cũ - mới chắc không bao giờ chấm dứt…
28 Tháng Mười Một 20219:39 CH(Xem: 40055)
Xem xong phim “LEVIATHAN”, tôi nhớ tới bộ phim màu Liên-xô “ILIA MUROMET” từ hơn nửa thế kỷ trước và chợt nghĩ: nhiều người có tuổi thơ đã từng say mê dán mắt trên màn ảnh bộ phim quay về một câu chuyện cổ tích Nga nọ, nếu hôm nay được xem bộ phim Nga hiện đại “LEVIATHAN” dựa theo câu chuyện về một quái vật thần thoại trong Kinh Thánh, chắc sẽ bàng hoàng, ngỡ ngàng đến đau đớn… Cái vẻ đẹp phi thường của dũng sĩ huyền thoại Nga chiến thắng rồng lửa nhiều đầu để bảo vệ hạnh phúc dân lành giờ đã biến mất tăm, chỉ còn lại trên đất nước hùng vĩ ấy sự thống trị & lộng hành của cái ác, sự giả dối đáng kinh tởm, trở thành lãnh địa của những kẻ ngang nhiên chà đạp lên quyền sống người lương thiện, bên đống xương mục của Cá Ông voi,Vua Biển cả - vết tích sót lại của một thời cổ tích tựa ánh tàn của mơ ước Con người từ ngàn xưa đang hấp hối…
18 Tháng Mười Một 20213:43 CH(Xem: 40429)
Tôi thường nghĩ, nước Việt Nam dù dưới chủ nghĩa nào cũng chỉ tạm thời, cái Vĩnh Viễn là mảnh đất do tất cả Dân Tộc dựng nên, cái đó mới tồn tại lâu dài, Vĩnh Viễn! Tôi nhìn mãi tấm hình chiếc cầu Mỹ Thuận, lòng thấy vui vô cùng. Thế là người Việt Nam thoát được cái cảnh “sang sông” phải lụy phà… Chúng tôi nhất quyết về Việt Nam dù không biết phía trước cái gì sẽ xảy ra cho mình. Nhưng dù sao, tôi cũng muốn an nghỉ ở Việt Nam nơi mình đã sinh ra và đã sống 60 năm trời! Tạ Tỵ [thư gửi Ngô Thế Vinh viết ngày 29.2 & 27.7.2000]
01 Tháng Mười Một 202111:05 CH(Xem: 36946)
Tôi xin tạm mượn nhận định của một nhà văn học sử Nga viết về văn hào F. Dostoyevsky để nghĩ về phim AIKA (sản xuất năm 2017) - bộ phim đã đoạt một số giải thưởng Quốc tế mà tôi vừa được xem, vì thấy rõ một điều: truyền thống hiện thực chói sáng của văn học Nga cổ điển - tiêu biểu là F. Dostoyevsky hóa ra vẫn được tiếp tục một cách xứng đáng trong văn học nghệ thuật Nga hiện đại (ở đây tôi chỉ xin nói tới một dòng của điện ảnh Nga tạm gọi là “Hiện thực tàn nhẫn không thương xót”) - có nghĩa là đã vượt qua vòng “Kim cô” Hiện thực xã hội chủ nghĩa từng thống trị tinh thần xã hội Xô Viết một thời gian dài dẫn đến những tác phẩm nghệ thuật nặng tuyên truyền phục vụ kịp thời và đã rơi vào lãng quên…
26 Tháng Mười 202112:17 SA(Xem: 38540)
“… những cố gắng suy nghĩ của một người vẫn ước muốn tự đặt cho mình một kỷ luật đồng thời cũng là một lý tưởng là phải tìm kiếm không ngừng, bằng cách tự phủ nhận, bất mãn với quãng đường mình vừa qua và cứ như thế mãi mãi…” [Cùng bạn độc giả, Lược Khảo Văn Học I] [1] Nguyễn Văn Trung