MỘT NỀN CỘNG HÒA CÓ THỂ MUA NHẦM HOÀNG ĐẾ?

MỘT NỀN CỘNG HÒA CÓ THỂ MUA NHẦM HOÀNG ĐẾ?

MINH HẠO – Ghi chép và phiếm luận
______________________________

Có những buổi sáng, ngồi uống cà phê và đọc tin tức, tôi chợt nghĩ: nước Mỹ thật kỳ lạ.

Một đất nước được xây dựng trên ý niệm rằng không ai được đứng cao hơn Hiến pháp, rằng quyền lực phải được phân chia, rằng người dân có quyền thay đổi người cai trị — vậy mà đôi khi, người ta lại phải tự hỏi liệu những nguyên tắc ấy có còn đủ sức bảo vệ chính mình hay không.

Câu hỏi ấy không xuất hiện từ một biến cố đơn lẻ. Nó đến từ những lời tuyên bố về lãnh thổ, những cuộc tranh chấp quyền lực, những con số nợ công ngày càng lớn, những màn trình diễn chính trị được phát đi mỗi ngày, và một thứ ngôn ngữ đôi khi khiến người ta có cảm giác rằng quốc gia là tài sản riêng của người đang đứng đầu nó.

Tôi không nghĩ một lời nói gây sốc đủ để kết luận về bản chất của một nhà lãnh đạo. Chính trị vốn có những màn phô diễn. Người ta có thể nói lớn để tạo sức ép, nói quá để mở rộng giới hạn thương lượng, hoặc biến một vấn đề phức tạp thành một câu khẩu hiệu dễ nhớ. Nhưng giữa lời nói và hành động luôn có một khoảng cách cần được quan sát.

Điều đáng ngại không hẳn là một người thích diễn. Điều đáng ngại là khi người ấy có đủ quyền lực để biến một phần màn diễn thành hiện thực.

Tôi nhớ đến những câu chuyện về doanh nghiệp phá sản.

Trong thế giới kinh doanh, một công ty có thể lâm vào khó khăn, thương lượng với chủ nợ, tái cơ cấu nợ, bán tài sản hoặc nộp đơn xin bảo hộ phá sản theo luật. Một doanh nhân có thể thất bại ở một dự án, nhưng vẫn còn những doanh nghiệp khác, những khoản đầu tư khác, những cơ hội để bắt đầu lại.

Đó là một phần của luật chơi kinh tế. Có người thành công. Có người thất bại. Có người mất rất nhiều. Có người vẫn đứng dậy được.

Nhưng một quốc gia không phải là một công ty tư nhân.

Nợ công không nằm gọn trong một tập hồ sơ để người đứng đầu có thể ký tên rồi khép lại. Đằng sau những con số là trái phiếu của các quỹ hưu trí, tài sản của ngân hàng, tiền tiết kiệm của người dân, những khoản thuế tương lai và những dịch vụ công mà xã hội cần duy trì.

Khi chính phủ vay nợ, người dân không nhất thiết phải trả toàn bộ khoản nợ ấy bằng một hóa đơn trực tiếp. Nhưng những quyết định tài chính hôm nay có thể ảnh hưởng đến thuế khóa, lãi suất, chi tiêu công và cơ hội của những thế hệ chưa có mặt trong cuộc tranh luận.

Một doanh nhân có thể thương lượng để cứu doanh nghiệp của mình. Một chính phủ cũng có thể thương lượng nợ, điều chỉnh ngân sách và tìm những giải pháp tài chính. Nhưng nếu một quốc gia đơn phương từ chối nghĩa vụ thanh toán, hậu quả không dừng lại ở văn phòng của người ký quyết định.

Nó đi vào ngân hàng. Đi vào thị trường. Đi vào những khoản vay mua nhà. Và đôi khi, đi vào cả cuộc sống của những người chưa từng biết tên người đã tạo ra món nợ ấy.

Bởi vậy, tôi vẫn nghĩ có một khác biệt căn bản giữa tài năng thương lượng của một doanh nhân và trách nhiệm của một người lãnh đạo quốc gia.

Thương lượng để cứu một doanh nghiệp là một chuyện.

Điều hành một đất nước, nơi hàng trăm triệu người phải cùng sống với hậu quả của những quyết định ấy, là chuyện khác.

Rồi tôi nghĩ đến chiến tranh.

Người ta thường nói về chiến thắng bằng những bản đồ, những đường biên giới được vẽ lại, những vùng đất được giành lấy, những con số tăng trưởng hoặc những lợi ích chiến lược. Những bài diễn văn sau chiến thắng thường có một giọng điệu rất giống nhau: đất nước đã mạnh hơn, dân tộc đã vĩ đại hơn, lịch sử đã đứng về phía chúng ta.

Nhưng ở một nơi nào đó, có một người mẹ đang chờ con trở về.

Có một người vợ không biết phải giải thích với đứa trẻ vì sao cha nó không còn về nhà.

Có một người lính trở lại với một thân thể nguyên vẹn mà tâm hồn không còn nguyên vẹn.

Và có những thường dân không biết tại sao căn nhà của mình lại trở thành một phần trong chiến lược của những người chưa bao giờ đặt chân đến con đường ấy.

Người quyết định có thể không phải là người trực tiếp bước vào chiến hào. Người viết kịch bản có thể không phải là người đứng trước họng súng. Nhưng sinh mạng của những người khác lại có thể trở thành một phần trong quyết định của họ.

Tôi không cho rằng mọi cuộc chiến đều xuất phát từ lòng tham, cũng không nghĩ mọi quyết định sử dụng sức mạnh quân sự đều có thể giải thích bằng một động cơ duy nhất. Lịch sử phức tạp hơn những lời kết án nhanh chóng.

Nhưng có một câu hỏi không bao giờ cũ: ai được quyền quyết định, ai được lợi, và ai phải trả giá?

Câu hỏi ấy cần được đặt ra trước khi tiếng súng vang lên, chứ không chỉ sau khi người ta bắt đầu dựng đài tưởng niệm.

Những ngày gần bầu cử giữa kỳ, câu chuyện lại trở về với lá phiếu.

Tôi nghĩ đây là một trong những điều đáng quý nhất của một nền cộng hòa: người dân không cần phải chờ đến khi một nhà lãnh đạo tự nguyện từ bỏ quyền lực mới có thể thay đổi tương quan chính trị. Họ có thể sử dụng lá phiếu để thay đổi thành phần Quốc hội, tạo ra những giới hạn mới đối với hành pháp và buộc những người đại diện phải giải trình.

Dĩ nhiên, một cuộc bầu cử không thể giải quyết tất cả. Một lá phiếu không thể lập tức xóa đi nợ công, chữa lành những vết thương chiến tranh hoặc sửa chữa mọi sai lầm của chính quyền. Cũng không nên nhầm bầu cử giữa kỳ với việc trực tiếp bầu lại tổng thống.

Nhưng lá phiếu có một ý nghĩa vượt ra ngoài kết quả của một ngày bầu cử.

Nó nhắc người cầm quyền rằng sự ủy nhiệm không phải là quyền sở hữu.

Người dân có thể trao quyền. Họ cũng có quyền xem xét lại cách quyền lực ấy được sử dụng. Một tổng thống có thể được bầu lên với những lời hứa lớn lao, nhưng không vì thế mà mọi quyết định của ông ta đều trở thành đúng đắn. Một chính trị gia có thể nhận được sự ủng hộ đông đảo, nhưng sự ủng hộ ấy không thay thế được Hiến pháp, luật pháp và trách nhiệm giải trình.

Trong một nền dân chủ, lòng trung thành với một cá nhân không thể đứng cao hơn lòng trung thành với những nguyên tắc làm nên nền cộng hòa.

Và nếu một người được trao quyền bắt đầu cư xử như thể quốc gia là tài sản riêng của mình, thì vấn đề không còn đơn thuần là người ấy có được lòng dân hay không. Vấn đề là những cơ chế được dựng lên để ngăn quyền lực tập trung vào một cá nhân có còn hoạt động hay không.

Một nền cộng hòa không biến thành đế chế chỉ vì có người mơ làm hoàng đế.

Nó bắt đầu thay đổi khi những giới hạn dành cho người cầm quyền lần lượt mất đi hiệu lực, khi sự trung thành với cá nhân thay thế sự tôn trọng luật pháp, và khi những người có trách nhiệm bảo vệ thể chế không còn làm tròn trách nhiệm của mình.

Nghĩ đến đây, tôi chợt bật cười.

Nếu chính trị là một thị trường, nếu các ứng cử viên là những món hàng được quảng cáo bằng những lời hứa, thì sau một thời gian sử dụng, người tiêu dùng có quyền đặt câu hỏi về chất lượng sản phẩm.

Mua nhầm một chiếc máy giặt, ta còn có thể tìm đến cửa hàng để hỏi về chính sách đổi trả.

Mua nhầm một món đồ điện tử, ta còn có thể đọc lại điều kiện bảo hành.

Nhưng nếu mua nhầm một lãnh tụ thì sao?

Có được đem đến quầy dịch vụ khách hàng không?

Có được yêu cầu hoàn tiền không?

Hay phải chờ đến kỳ bầu cử tiếp theo mới có thể gửi đơn khiếu nại bằng lá phiếu?

Tiếc rằng, chính trị không có quầy dịch vụ khách hàng. Và cuộc bầu cử giữa kỳ cũng không phải một chương trình đổi trả tổng thống. Nhưng nó có thể thay đổi Quốc hội, tạo ra những đối trọng và buộc chính quyền phải đối diện với sự đánh giá của cử tri.

Bởi vậy, câu hỏi không phải là người dân có bao giờ chọn nhầm hay không. Trong một nền dân chủ, người dân cũng có thể sai. Họ có thể bị thuyết phục bởi những lời hứa hấp dẫn, những khẩu hiệu dễ nhớ, những hình ảnh được dàn dựng khéo léo hoặc những nỗi sợ được khai thác đúng lúc.

Câu hỏi quan trọng hơn là: sau khi nhận ra sai lầm, họ có còn quyền sửa chữa lựa chọn của mình hay không?

Và người được lựa chọn có còn chấp nhận rằng quyền lực của mình là quyền lực được trao, chứ không phải quyền lực thuộc về mình mãi mãi hay không?

Tôi không nghĩ nước Mỹ bất khả xâm phạm trước những sai lầm của chính nó. Một nền cộng hòa không tự nhiên trường tồn chỉ vì những người sáng lập đã viết ra những nguyên tắc tốt đẹp. Hiến pháp không phải một lá bùa. Các định chế không phải những bức tường không thể nứt. Và lịch sử không bảo đảm rằng những gì đã đúng trong quá khứ sẽ tiếp tục đúng trong tương lai.

Nhưng tôi vẫn tin vào ý nghĩa của một nguyên tắc: quyền lực phải có giới hạn, và người dân phải có khả năng thay đổi người cầm quyền bằng những phương thức hòa bình, hợp hiến.

Không phải vì người dân luôn sáng suốt.

Mà vì không một người nào có thể được mặc nhiên xem là sáng suốt đến mức xứng đáng nắm quyền lực vô hạn.

Không phải vì mọi chính trị gia đều xấu.

Mà vì một thể chế tốt không được xây dựng trên giả định rằng người cầm quyền luôn tốt.

Và không phải vì lá phiếu có thể cứu một quốc gia khỏi mọi sai lầm.

Mà vì nếu người dân mất quyền lựa chọn, chất vấn và thay đổi người đại diện, thì những sai lầm của quyền lực có thể trở thành những sai lầm mà cả xã hội buộc phải chịu đựng trong im lặng.

Có lẽ, điều đáng sợ nhất không phải là một người muốn trở thành hoàng đế.

Điều đáng sợ hơn là một ngày nào đó, người ta bắt đầu nghĩ rằng mình cần một hoàng đế.

Rằng một người mạnh tay có thể thay thế luật pháp. Rằng sự trung thành với một cá nhân quan trọng hơn những nguyên tắc chung. Rằng một quốc gia sẽ vĩ đại hơn nếu mọi quyết định đều tập trung vào một bàn tay.

Khi ấy, vấn đề không còn chỉ nằm ở người muốn nắm quyền tuyệt đối. Nó còn nằm trong sự mệt mỏi của những người không muốn suy nghĩ, trong nỗi sợ của những người không muốn phản biện, và trong sự im lặng của những người tin rằng chuyện ấy sẽ không bao giờ xảy ra với mình.

Một nền cộng hòa có thể chịu đựng những nhà lãnh đạo gây tranh cãi. Nó có thể vượt qua những cuộc khủng hoảng kinh tế, những tranh chấp chính trị và những sai lầm của chính quyền.

Nhưng để tiếp tục là một nền cộng hòa, nó cần những công dân không xem quyền lực như một thần tượng, không xem lá phiếu như một nghi thức, và không xem sự im lặng của mình là cái giá phải trả cho sự ổn định.

Bởi cuối cùng, trong một nền dân chủ, người dân không phải những khán giả ngồi suốt đời trong một nhà hát.

Họ có quyền chất vấn người diễn. Có quyền yêu cầu thay đổi kịch bản. Và khi đến lúc, có quyền quyết định ai sẽ tiếp tục đứng trên sân khấu.

Một màn diễn chính trị có thể kết thúc khi khán giả rời rạp.

Nhưng khi người diễn nắm quyền lực quốc gia, những người không mua vé vẫn có thể phải trả tiền cho hậu quả.

Còn nếu mua nhầm lãnh tụ, xin đừng chỉ hỏi cửa hàng có nhận đổi trả hay không. Hãy tự hỏi liệu mình còn giữ được lá phiếu để thay đổi người bán hàng hay không.

— MINH HẠO

__________________

GHI CHÚ THÊM

Bài viết này là ghi chép và phiếm luận chính trị, không nhằm khẳng định rằng Hoa Kỳ đã trở thành một đế chế, cũng không mặc nhiên quy kết mọi phát ngôn gây tranh cãi của một chính trị gia là hành vi vi phạm Hiến pháp.

Điều đáng bàn ở đây là nguyên tắc kiểm soát quyền lực trong một nền cộng hòa: quyền lực được trao có giới hạn, phải chịu sự giám sát và không thể được xem là tài sản riêng của bất kỳ cá nhân nào.

Tương tự, nợ công, chiến tranh và các quyết định đối ngoại không chỉ là những con số hay màn trình diễn trên sân khấu chính trị. Chúng có thể tạo ra những hệ quả lâu dài đối với ngân sách quốc gia, đời sống người dân, an ninh và vị thế của đất nước.

Trong thể chế Hoa Kỳ, bầu cử giữa kỳ không trực tiếp thay đổi tổng thống, nhưng có thể làm thay đổi tương quan lực lượng tại Quốc hội, qua đó ảnh hưởng đến khả năng giám sát và kiềm chế quyền hành pháp.

Sau cùng, phê phán một chính quyền không đồng nghĩa với phủ nhận đất nước; cảnh báo về nguy cơ tập trung quyền lực cũng không đồng nghĩa với kết luận rằng nguy cơ ấy đã hoàn toàn trở thành hiện thực.

Một nền cộng hòa không được đo bằng việc người đứng đầu có quyền lực lớn đến đâu, mà bằng việc quyền lực ấy bị giới hạn như thế nào — và những giới hạn đó có thực sự được tôn trọng hay không.

— MINH HẠO - Ngày 17-tháng 10, 2026

__________________

Hình Minh Họa:

CHIẾC BÓNG CỦA QUYỀN LỰC