- Tạp Chí Hợp Lưu  Fountain Valley, CA 92708 - USA Điện thoại: (714) 381-8780 E-mail: [email protected]
Tác Giả
Tìm đọc

TRƯƠNG VĨNH KÝ GIỮA HUYỀN THOẠI VÀ SỰ THẬT: KHI VĂN HỌC DỰNG ANH HÙNG VÀ SỬ HỌC GIẢI THIÊNG

19 Tháng Tám 20255:49 CH(Xem: 17747)
petrus-truong-vinh-ky
Trương Vĩnh Ký - 1837-1898

TRƯƠNG VĨNH KÝ GIỮA HUYỀN THOẠI VÀ SỰ THẬT:
KHI VĂN HỌC DỰNG ANH HÙNG VÀ SỬ HỌC GIẢI THIÊNG
Tác giả: Minh Hạo

LTS: Lần đầu cộng tác cùng Tạp chí Hợp Lưu, tác giả Minh Hạo là nhà nghiên cứu văn học và sử học Việt Nam, tập trung vào các tác phẩm văn học trước và sau 1975, cũng như các nhân vật lịch sử có ảnh hưởng đến văn hóa và tư tưởng Việt Nam.
TẠP CHÍ HỢP LƯU
________________________________________
MỞ ĐẦU

Trương Vĩnh Ký (1837–1898) từ lâu đã là một nhân vật nhiều tranh cãi trong lịch sử và văn hóa Việt Nam. Ông là trí thức Tây học sớm nhất, thông thạo nhiều ngoại ngữ, có đóng góp nhất định cho việc phát triển chữ Quốc ngữ. Nhưng đồng thời, ông cũng là viên chức phục vụ trực tiếp cho bộ máy cai trị của thực dân Pháp. Giữa hai cực sáng – tối ấy, giới nghiên cứu và văn học Việt Nam đã có những cách đọc rất khác nhau. Một số nhà phê bình văn học, tiêu biểu như Nguyễn Vy Khanh, xem ông là “tinh hoa văn hóa” và là niềm tự hào của dân tộc. Trong khi đó, sử gia Vũ Ngự Chiêu, dựa trên tư liệu gốc và phương pháp khoa học, đã khẳng định Trương Vĩnh Ký là một trí thức bản xứ cộng tác với ngoại bang. Câu hỏi lớn được đặt ra: chúng ta cần văn học để dựng nên huyền thoại, hay cần sử học để nói sự thật?
________________________________________
VĂN HỌC DỰNG ANH HÙNG: NGUYỄN VY KHANH
NgVyKhanh- Truong Vĩn Ký- TinhHoaNuocViet
Trong tác phẩm "Trương Vĩnh Ký: Tinh-Hoa Nước Việt (2018)", nhà phê bình Nguyễn Vy Khanh đã xây dựng hình ảnh Trương Vĩnh Ký như một gương mặt trí thức sáng chói, đóng góp lớn cho nền học thuật và văn hóa Việt Nam. Văn phong của ông mang tính phổ thông, dễ đọc, thiên về ca ngợi hơn là phân tích phê phán. Có thể hiểu, trong bối cảnh một cộng đồng Việt Nam di dân hoặc lưu vong, nhu cầu tìm kiếm những “anh hùng tinh thần” là một nhu cầu chính đáng. Văn học, trong trường hợp này, đóng vai trò an ủi, bù đắp cho mặc cảm nhược tiểu. Tuy nhiên, khi ca ngợi đến mức tuyệt đối, cách viết này có nguy cơ biến một trí thức tay sai thành “anh hùng văn hóa” giả tạo. Đó là sự huyền thoại hóa dễ dãi, thiếu sức nặng học thuật và thiếu trung thực với lịch sử.
________________________________________
SỬ HỌC GIẢI THIÊNG: VŨ NGỰ CHIÊU
vu ngu chieu - petrus key
Trái ngược với lối viết của Nguyễn Vy Khanh, sử gia Vũ Ngự Chiêu trong bộ công trình đồ sộ "Petrus Key & Cuộc Xâm Lăng của Pháp (2019)" đã đặt Trương Vĩnh Ký trong bối cảnh lịch sử chính xác và khắc nghiệt. Dựa vào tài liệu lưu trữ Pháp ngữ, Hán Nôm, cùng văn bản hành chính thuộc địa, ông chứng minh rằng Petrus Ký đã đóng vai trò quan trọng trong việc phiên dịch, cố vấn và truyền đạt ý chí của chính quyền thực dân vào Việt Nam. Vũ Ngự Chiêu không phủ nhận những đóng góp văn hóa, nhưng nhấn mạnh rằng không thể dùng những đóng góp ấy để che mờ sự thật: Trương Vĩnh Ký là một trí thức phục vụ ngoại bang. Phương pháp của Vũ Ngự Chiêu là phương pháp sử học: trung thành với sự thật, ngay cả khi sự thật ấy gây đau đớn cho lòng tự tôn dân tộc.
________________________________________
HAI LỐI NHÌN: AN ỦI HAY THỨC TỈNH

Nếu Nguyễn Vy Khanh tượng trưng cho lối viết “an ủi” của văn học – tìm kiếm và dựng nên huyền thoại để nuôi dưỡng tinh thần dân tộc trong cảnh lưu vong – thì Vũ Ngự Chiêu đại diện cho lối viết “thức tỉnh” của sử học, luôn muốn trả lại sự thật lịch sử. Một bên là cái nhìn lạc quan dễ dãi, biến trí thức hợp tác với thực dân thành “anh hùng văn hóa”. Một bên là cái nhìn nghiêm nhặt, giải thiêng, nhắc nhở dân tộc phải dũng cảm đối diện với những vết thương lịch sử. Đây không chỉ là sự khác biệt học thuật, mà còn là sự khác biệt trong thái độ sống: sống bằng ảo tưởng hay sống bằng sự thật.
________________________________________
Ý NGHĨA RỘNG HƠN CHO VĂN HỌC VIỆT NAM

Từ câu chuyện Trương Vĩnh Ký, ta có thể thấy một bài học lớn cho văn học và văn hóa Việt Nam. Trong hoàn cảnh mất nước, văn học thường có xu hướng dựng lên các anh hùng huyền thoại để an ủi tinh thần dân tộc. Nhưng nếu chỉ dừng lại ở huyền thoại, dân tộc sẽ mãi non yếu, không bao giờ trưởng thành. Sử học, ngược lại, bắt buộc chúng ta phải đối diện với sự thật – kể cả sự thật đau đớn. Chính sự thật mới dạy cho các thế hệ sau biết phân biệt đâu là phản bội, đâu là hy sinh; đâu là trí thức tay sai, đâu là anh hùng thực sự. Một dân tộc muốn trở thành anh hùng thật sự phải lớn lên từ sự thật lịch sử, chứ không phải từ những anh hùng hư cấu.
________________________________________
KẾT LUẬN:

Trương Vĩnh Ký là một nhân vật phức tạp, vừa có giá trị học thuật vừa mang vết nhơ chính trị. Nhưng điều quan trọng không nằm ở việc kết tội hay ca ngợi ông, mà ở cách chúng ta viết và nghĩ về ông. Việc thần thánh hóa, như Nguyễn Vy Khanh đã làm, chỉ tạo thêm những ảo tưởng ngọt ngào nhưng nguy hiểm. Việc giải thiêng, như Vũ Ngự Chiêu đã làm, tuy đau đớn nhưng mang lại sự trưởng thành. Chính luận văn học hôm nay cần dứt khoát chọn sự thật. Bởi chỉ sự thật mới có thể giúp văn học và lịch sử Việt Nam nuôi dưỡng một dân tộc nhân bản, can đảm và thật sự anh hùng.

MINH HẠO
California Ngày 19 Tháng 8, 2025
________________________________________
Tham khảo:

1. Nguyễn Vy Khanh, Trương Vĩnh Ký: Tinh-Hoa Nước Việt (Toronto: Nguyễn Publishing, 2018)
2. Vũ Ngự Chiêu, Petrus Key Trương Vĩnh Ký & Cuộc Xâm Lăng Của Pháp (Houston: Tạp chí Hợp-Lưu, 2019)
3. Nguyễn Văn Tố, "Đánh Giá Sự Nghiệp Học Thuật Của Trương Vĩnh Ký," trong Kỷ Yếu Triển Lãm và Hội Thảo Trương Vĩnh Ký, Nguyễn Đình Đầu chủ biên (Hà Nội: Nhà xuất bản Tri Thức, 2018)
4. Phan Đào Nguyên, "Petrus Key và Petrus Ký: Chuyện Một Lá Thư Mạo Danh Trương Vĩnh Ký Vào Thế Kỷ 19," Nghiên Cứu Lịch Sử, ngày 12 tháng 9, 2018, https://nghiencuulichsu.com/2018/09/12/24103/.
5. Nguyễn Đình Đầu, Petrus Ký: Nỗi Oan Thế Kỷ (Hà Nội: Nhà xuất bản Tri Thức, 2017)


Gửi ý kiến của bạn
Tên của bạn
Email của bạn
09 Tháng Mười 201312:00 SA(Xem: 70996)
“Ai cầm gươm sẽ chết vì gươm, ai cầm bút sẽ chết vì bút. Tôi viết kinh sẽ chết vì kinh”. Đặng Thơ Thơ đã viết như vậy trong truyện ngắn “ Đi tìm bản kinh thánh cuối” như một trải nghiệm cần thiết của nhân loại và dân tộc mình.
01 Tháng Chín 201312:00 SA(Xem: 80363)
Lần đầu tiên đọc truyện của Trần Vũ, tôi sốc...Thật vậy, nếu ai đã từng đọc truyện của ông sẽ có cảm giác choáng váng trong ma trận chữ nghĩa của nhà văn. Truyện của Trần Vũ luôn tạo ấn tượng đặc biệt nơi người đọc, đồng thời cũng gây nhiều tranh cãi trong làng văn.
31 Tháng Ba 201312:00 SA(Xem: 187187)
D o thời gian quá dài của thời Bắc Thuộc, nhiều người thường cho rằng Nho Giáo đã được người Trung Hoa truyền bá mạnh mẽ vào nước ta qua chính sách đồng hóa của họ. Điều này không hoàn toàn đúng. Sự truyền bá này chỉ diễn ra một cách giới hạn trong ít thế kỷ đầu của kỷ nguyên Thiên Chúa Giáo và rất yếu ớt trong những thế kỷ kế tiếp. Các nhà nghiên cứu về lịch sử, tư tưởng và văn học Việt Nam thời cổ gần đây hầu như đều đồng ý về nhận định này...
08 Tháng Hai 201312:00 SA(Xem: 87363)
B ài này được viết theo lời yêu cầu của một số người trẻ trong đó nhiều người là sinh viên đại học nhằm bổ khuyết cho sự hiểu biết của anh chị em này nói riêng và giới trẻ Việt Nam nói chung về vị vua cuối cùng của Nhà Nguyễn nhân dịp 100 năm năm sinh của ông cũng như về một giai đoạn lịch sử có quá nhiều góc tối hay góc khuất, luôn cả oan khuất và cũng nhân dịp đầu Xuân Quý Tỵ 2013 ...
25 Tháng Chín 201212:00 SA(Xem: 136700)
V ới thơ của Hồ Xuân Hương ngày càng được thế-giới quan-tâm và biết đến, một vấn-đề dai dẳng trở lại: Đâu là những bài thơ đích-thực của bà? Có nhiều cơ-sở để cho chúng ta trở lại vấn-đề. Một là trong tác-phẩm mà cho đến nay thu thập được nhiều thơ chữ Nôm nhất gán cho bà, cuốn Phát hiện mới về Hồ Xuân Hương [1] do Giáo-sư Nhan Bảo, một nhà giáo Trung-quốc dạy tiếng Việt ở khoa tiếng phương Đông thuộc Trường Đại-học Bắc-kinh (trước khi ông về hưu), nhiều bài trong số 203 bài thu thập trong đó rõ ràng là không phải của bà.
22 Tháng Bảy 201212:00 SA(Xem: 134856)
L ịch sử Việt Nam có không ít những nhân vật lớn với tầm vóc tạo dựng thời đại mà cuộc đời của họ tự nó đã là những pho tiểu thuyết. Song rất tiếc, cho đến nay tiểu thuyết lịch sử Việt Nam mới chỉ dừng lại ở sự khai thác có tính chất minh hoạ lịch sử về một vài giai đoạn và một số khía cạnh của những nhân cách văn hoá lớn này...
20 Tháng Bảy 201212:00 SA(Xem: 124941)
Hồn tôi ngây ngây như người nhọc nhằn leo núi, lúc lên tới đỉnh chỉ thấy những khối đá tảng xù xì rêu phong, và nhìn trở xuống là một vực thẳm đầy mây". ( Tha hương , Văn Nghệ xuất bản 1989, trang 1849). Đó là hình ảnh nhà văn Nguyễn Mộng Giác với Mùa biển động.
22 Tháng Năm 201212:00 SA(Xem: 136206)
C hiến tranh đồng nghĩa với bom đạn, với súng gươm, với giết chóc, với gian lao, khổ ải, với tàn phá, hủy diệt, ... mà lại nói tới lãng mạn, hay dù hẹp hơn, tới thi ca lãng mạn là một điều hoàn toàn nghịch lý, khó có thể tưởng tượng được. Nhưng đối với những người Việt Nam đã từng sống trong cuộc chiến ba mươi năm vừa qua, đây lại là một sự thực, một sự thực có bằng chứng hẳn hoi mà người tìm hiểu khó có thể chối cãi.
26 Tháng Tư 201212:00 SA(Xem: 120328)
Vì đấu tranh cho tự do tôn giáo và cho dân chủ, nhân quyền, Ngài đã bị nhà chức trách tống tù từ tháng 6 năm 1977. Đến năm 1982, Ngài cùng thân mẫu bị trục xuất về nguyên quán xã Vũ Đoài, huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình để quản thúc. Mười năm sau Ngài trở vào Nam hoạt động công khai đòi duy trì Giáo hội Phật giáo Việt Nam Thống nhất. Tháng 1 năm 1995 Ngài lại bị Công an thành phố HCM bắt giam, kết án 5 năm tù và 5 năm quản chế.
16 Tháng Tư 201212:00 SA(Xem: 136562)
Sau Chiến Tranh Việt Nam, sự vắng bóng của Hoa Kỳ trong khu vực Đông Nam Á đã để lại một khoảng trống về địa dư chánh trị, và đây cũng chính là vận hội để một Trung Quốc với tham vọng mau chóng lấp đầy. Với sức bành trướng của Trung Quốc từ kinh tế tới quân sự ngày càng đè nặng trên 5 quốc gia trong lưu vực sông Mekong, cộng thêm với những động thái hung hãn của Bắc Kinh nhằm “Tây Tạng Hóa vùng Biển Đông/ Tibetization of South China Sea”, nói theo ngôn từ rất tượng hình của B.A. Hamzak, thuộc Viện Hàng hải Mã Lai / Malaysian Institute of Maritime Affairs, đang trực tiếp đe dọa tới những quyền lợi thiết thân của chính nước Mỹ, đã đến lúc chánh quyền Tổng thống Obama không thể không quan tâm tới sự thách đố của Trung Quốc, một quốc gia đông dân nhất thế giới đang nhanh chóng vươn lên như một siêu cường cả về kinh tế lẫn quân sự.